Թելման Պետրոսյան. ՆԱԽԱԳԱՀԸ (մաս 25)

Սկիզբը՝ այստեղ

ՆԱԽԱԳԱՀԸ

ՄԱՍ XXV.  ԴՐԱՄԸ ԵՎ ՆՈՐ ԲԱՆԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ
ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ՊԵՏՔ Է ՈՒՆԵՆԱՐ ԻՐ ԴՐԱՄԸ

Անկախության առաջին տարիներին Հայաստանը լուծում էր մի խնդիր, որի մասին այսօր հաճախ խոսում ենք որպես արդեն կատարված փաստի։
Պետք էր ստեղծել հայկական դրամ։

Բայց իրականում խնդիրը շատ ավելի մեծ էր։ Պետք էր ստեղծել անկախ դրամավարկային համակարգ։ Որովհետև սեփական դրամ ունենալը դեռ ինքնիշխան դրամավարկային քաղաքականություն ունենալ չէր նշանակում։

• Պետք էր ունենալ Կենտրոնական բանկ։
• Պետք էր ունենալ օրենքներ։
• Պետք էր ունենալ առևտրային բանկեր։
• Պետք էր սահմանել դրանց լիցենզավորման և վերահսկողության կանոնները։
• Պետք էր պաշտպանել բանկային գաղտնիքը։
• Պետք էր ստեղծել վճարահաշվարկային համակարգ։
• Պետք էր սահմանել դրամավարկային քաղաքականության սկզբունքները։

Եվ այս ամբողջը պետք էր անել այն ժամանակ, երբ երկիրը գտնվում էր պատերազմի, շրջափակման, էներգետիկ ճգնաժամի և տնտեսական փլուզման պայմաններում։

Այդ պատճառով 1993 թվականի դրամի պատմությունը չի կարելի հասկանալ միայն որպես նոր թղթադրամի շրջանառության պատմություն։
Դա Հայաստանի տնտեսական ինքնիշխանության ձևավորման պատմությունն էր։

ՌՈՒԲԼՈՒՑ ԴԵՊԻ ԴՐԱՄ

1993 թվականը Հայաստանի ֆինանսական պատմության ամենածանր տարիներից էր։
Խորհրդային ռուբլու համակարգը քանդվում էր։ Ռուսաստանը 1993 թվականի հուլիսի 26-ին շրջանառության մեջ դրեց նոր նմուշի ռուբլին և փաստացի դուրս եկավ նախկին խորհրդային ռուբլու միասնական համակարգից։ Մյուս հետխորհրդային երկրները մեկը մյուսի հետևից սկսեցին ներդնել սեփական արժույթները։

Հայաստանը մնացել էր այդ համակարգի ներսում։
Արդյունքում առաջացավ մի վտանգ, որը պետական մտածողությամբ պետք էր կանխել․ Հայաստան կարող էր շարունակվել չվերահսկվող ռուբլու ներհոսքը։

Միաժամանակ երկիրը գտնվում էր շրջափակման և էներգետիկ ճգնաժամի մեջ, պատերազմ էր ընթանում, իսկ տնտեսությունը հիպերինֆլյացիայի մեջ էր։
ԿԲ-ի պաշտոնական պատմության համաձայն՝ միայն 1993 թվականին սպառողական գների ինդեքսի աճը հասել էր մոտ 11 000 տոկոսի։

Այս իրավիճակում ազգային դրամը շքեղություն չէր։ Այն անհրաժեշտություն էր։

1993․ ԿԵՆՏՐՈՆԱԿԱՆ ԲԱՆԿԸ ԴԱՌՆՈՒՄ Է ԱՆԿԱԽ ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ԿԵՆՏՐՈՆԸ

1993 թվականի ապրիլի 27-ին ընդունվեց «Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական բանկի մասին» օրենքը։

Նույն օրը ընդունվեց նաև «Բանկերի և բանկային գործունեության մասին» օրենքը։
Այս օրենքները ստորագրվեցին Հայաստանի Հանրապետության Նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի կողմից։

Սա կարևոր է ոչ թե միայն փաստաթղթի ստորագրման պատճառով։

Այդ օրենքներով սկսեց ձևավորվել այն իրավական միջավայրը, որի մեջ պետք է գործեր նոր Հայաստանի ֆինանսական համակարգը։ Կենտրոնական բանկը պետք է կարգավորեր և վերահսկեր առևտրային բանկերի գործունեությունը։

Այսինքն՝ Հայաստանը սկսում էր անցնել երկաստիճան բանկային համակարգի՝Կենտրոնական բանկ → առևտրային բանկեր։

ԿԲ-ի պաշտոնական պատմությունը հենց 1991–1995 թվականներն է առանձնացնում որպես Հայաստանում ժամանակակից երկաստիճան բանկային համակարգի ձևավորման փուլ։
Այս իրավական հիմքը հետագայում հնարավորություն տվեց անցնել հաջորդ՝ առավել տեսանելի քայլին՝ ազգային արժույթի ներդրմանը։

ԴՐԱՄԸ՝ ՈՐՊԵՍ ՊԵՏԱԿԱՆ ՈՐՈՇՈՒՄ

1993 թվականի հոկտեմբերի 13-ին ստեղծվեց Դրամաշրջանառության կարգավորման պետական հանձնաժողովը։ Դրա աշխատանքում ներգրավված էին պետական կառավարման և ֆինանսական համակարգի առանցքային ներկայացուցիչներ՝

Տիգրան Սարգսյանը՝ Գերագույն խորհրդի ֆինանսավարկային և բյուջետային հարցերի հանձնաժողովի նախագահ, ընդդիմադիր ԱԺՄ կուսակցության անդամ,

Իսահակ Իսահակյանը՝ Հայաստանի Կենտրոնական բանկի նախագահ,

Լևոն Բարխուդարյանը՝ Հայաստանի ֆինանսների նախարար։

Նրանք հանձնաժողովի համանախագահներն էին։ Հոկտեմբերի 13-ից մինչև նոյեմբերի 22-ը հանձնաժողովն ընդունեց ավելի քան 20 կարևոր որոշում։

Այդ աշխատանքի արդյունքով 1993 թվականի նոյեմբերի 19-ի թիվ 15 որոշմամբ սահմանվեց այն ընթացակարգը, որի հիման վրա նոյեմբերի 22-ին Հայաստանի տարածքում շրջանառության մեջ մտավ ազգային արժույթը՝ դրամը։

Այս գործընթացը մեկ մարդու աշխատանքի արդյունք չէր։ Դրամի ներդրումը հնարավոր դարձավ միայն պետական որոշման, օրենսդրական հիմքի, մասնագիտական աշխատանքի և գործնական կազմակերպման համադրությամբ։

Այդ պատճառով պատմականորեն ճիշտ է միաժամանակ հիշել թե՛ կոնկրետ մասնագետների ներդրումը, թե՛ այն քաղաքական պատասխանատվությունը, որը կրում էր երկրի ղեկավարությունը և իշխող քաղաքական ուժը՝ ՀՀՇ-ն։

Այդ ամբողջ գործընթացի քաղաքական պատասխանատվությունը կրում էր Առաջին նախագահը։

ԻՍԱՀԱԿ ԻՍԱՀԱԿՅԱՆ․ ԱՌԱՋԻՆ ԿԵՆՏՐՈՆԱԿԱՆ ԲԱՆԿԻ ՂԵԿԱՎԱՐԸ

Դրամի ստեղծման պատմության մեջ առանձնահատուկ տեղ ունի Իսահակ Իսահակյանը։ Նա 1991–1993 թվականներին ղեկավարել է Հայաստանի ազգային բանկը, իսկ 1993–1994 թվականներին եղել է ՀՀ Կենտրոնական բանկի առաջին նախագահը։ Նա մասնակցել է նաև դրամաշրջանառության կարգավորման հանձնաժողովի աշխատանքներին։

Նրա ղեկավարած կառույցը գործում էր ծայրահեղ սահմանափակ հնարավորությունների պայմաններում։ ԿԲ-ի ոսկու և արտարժույթի պահուստները սկզբնական շրջանում կազմում էին ընդամենը մոտ 500 հազար ԱՄՆ դոլար։

Այս հանգամանքը ցույց է տալիս, թե ինչպիսի պայմաններում էր նոր պետությունը ստեղծում սեփական արժույթը։ Հայաստանը չէր կարող հենվել մեծ ֆինանսական պաշարների կամ կայացած ինստիտուտների վրա․ անհրաժեշտ էր միաժամանակ կառուցել և՛ համակարգը, և՛ դրա նկատմամբ վստահությունը։

ԲԱԳՐԱՏ ԱՍԱՏՐՅԱՆ․ ԴՐԱՄԻ ԿԱՅՈՒՆՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱՐ ՊԱՅՔԱՐԸ

Դրամի ներդրմամբ գործընթացը չէր ավարտվում։ Նոր արժույթը պետք էր դարձնել կառավարելի և հնարավորինս կայուն։ Այդ փուլում կարևոր դեր ունեցավ Բագրատ Ասատրյանը, որը 1994 թվականին դարձավ Կենտրոնական բանկի նախագահ և պաշտոնավարեց մինչև 1998 թվականը։

Նրա պաշտոնավարման շրջանում ԿԲ-ն մշակեց Հայաստանի առաջին դրամավարկային քաղաքականության ծրագիրը։ 1994 թվականին ընտրվեց փողի ագրեգատների նպատակադրման ռազմավարությունը, իսկ հետագայում այդ մոտեցումը ամրագրվեց օրենսդրությամբ։

Դրամավարկային քաղաքականության այդ քայլերը աստիճանաբար տվեցին արդյունք։ Եթե 1994 թվականին գնաճը դեռ հասնում էր մոտ 1761 տոկոսի, ապա 1995 թվականին այն նվազեց մինչև 32.2 տոկոս, իսկ 1996 թվականին՝ մինչև 5.7 տոկոս։

Այս թվերը կարևոր են, որովհետև ցույց են տալիս՝ դրամի ներդրումը միայն նոր արժույթի թողարկում չէր։ Դրան պետք էր հաջորդեր դրամավարկային քաղաքականության կառուցում, իսկ այդ քաղաքականությունը՝ աստիճանաբար վերածվեր կայունության ապահովման գործիքի։

1996․ ԿԲ-Ն ՍՏԱՆՈՒՄ Է ՆՈՐ ԻՐԱՎԱԿԱՆ ՀԻՄՔ

1996 թվականը Հայաստանի բանկային համակարգի համար դարձավ հաջորդ կարևոր հանգրվանը։ Ազգային ժողովն ընդունեց նոր օրենքներ՝

• «Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական բանկի մասին»
• «Բանկերի և բանկային գործունեության մասին»
• «Բանկերի սնանկության մասին»
• «Բանկային գաղտնիքի մասին»։

Այս օրենքներով համակարգը ստացավ ավելի ամբողջական և հստակ կառուցվածք։ Որպես ԿԲ-ի հիմնական նպատակ սահմանվեց գների կայունության ապահովումը, ամրագրվեցին ԿԲ-ի անկախության և հաշվետվողականության սկզբունքները, սահմանափակվեց ԿԲ-ի կողմից կառավարության վարկավորումը, իսկ դրամավարկային քաղաքականության համար ամրագրվեցին անուղղակի գործիքների կիրառման հիմքերը։

Նույն ժամանակահատվածում ԿԲ-ն որդեգրեց նաև ազատ լողացող փոխարժեքի քաղաքականություն։

Այս փոփոխությունները ցույց էին տալիս, որ Հայաստանը փորձում էր անցնել արտակարգ կառավարման տրամաբանությունից դեպի կանոններով գործող ֆինանսական համակարգ։ Այլ կերպ ասած՝ ձևավորվում էր ոչ միայն բանկային օրենսդրություն, այլև պետական ֆինանսական մտածողություն։

Ֆինանսական համակարգը չէր կարող կայանալ միայն օրենքների և կառույցների միջոցով։ Դրա համար անհրաժեշտ էր նաև հասարակության վստահությունը։ Մարդը պետք է համոզված լիներ, որ իր հաշվի, ավանդի և ֆինանսական գործարքների մասին տեղեկությունները պաշտպանված են օրենքով։

1996 թվականի «Բանկային գաղտնիքի մասին» օրենքը սահմանեց բանկային գաղտնիք կազմող տեղեկությունների շրջանակը, դրանց պահպանման և տրամադրման իրավական հիմքերը, ինչպես նաև պատասխանատվության մեխանիզմները։

Այսպիսով պետությունը ոչ միայն հայտարարում էր, որ բանկը կարող է գործել, այլև սահմանում էր, թե ինչ կանոններով պետք է այն գործի։
«Բանկը կարող է աշխատել»։ Բայց դրա հետ մեկտեղ՝ «Բանկը պետք է աշխատի կանոններով»։

ԼԻՑԵՆԶԱՎՈՐՈՒՄ․ ԲԱՆԿԸ ՉՊԵՏՔ Է ԼԻՆԵՐ ՊԱՐԶԱՊԵՍ ՓՈՂԻ ՏԵՂ

Բանկային համակարգի կայացումը ենթադրում էր նաև վերահսկողության հստակ մեխանիզմներ։ Բանկը պետք է գրանցվեր, ունենար համապատասխան կապիտալ, բավարարեր սահմանված տնտեսական նորմատիվներին, գործեր լիցենզիայի հիման վրա և ենթարկվեր Կենտրոնական բանկի վերահսկողությանը։

Այս սկզբունքները հետագայում մանրամասն աարտացոլվեցին բանկային օրենսդրության մեջ, սակայն դրանց հիմքը դրվեց անկախ Հայաստանի առաջին տարիներին։ ԿԲ-ի պաշտոնական պատմությունը 1996 թվականի օրենքը ներկայացնում է որպես այն իրավական համակարգի հիմքերից մեկը, որով կարգավորվեցին բանկերի գրանցումը, լիցենզավորումը, գործունեության վերահսկողությունը և դադարեցումը։

Այսպիսով Հայաստանը ստեղծում էր ոչ միայն առանձին բանկեր, այլև դրանց փոխկապակցված և վերահսկելի համակարգ։ Իսկ բանկը և բանկային համակարգը նույնը չեն․ առաջինը առանձին կառույց է, երկրորդը՝ ընդհանուր կանոններով գործող ինստիտուցիոնալ միջավայր։

ՏԻԳՐԱՆ ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԵՎ ՄԱՍՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ՄԻՋԱՎԱՅՐԸ

Պետական կառույցների ձևավորմանը զուգահեռ անհրաժեշտ էր նաև մասնագիտական միջավայրի զարգացում։ Այս համատեքստում կարևոր է հիշել Տիգրան Սարգսյանին։
Նա մասնակցել է դրամաշրջանառության կարգավորման պետական հանձնաժողովի աշխատանքներին, իսկ 1995 թվականին ընտրվել է Հայաստանի բանկերի ասոցիացիայի նախագահ։
Այս փաստը ցույց է տալիս, որ պետական համակարգի կողքին ձևավորվում էր նաև բանկային ոլորտի մասնագիտական ինքնակազմակերպում։ Պետությունը չէր կարող ամբողջ ֆինանսական համակարգը պահել միայն պետական կառույցների ներսում։ Անհրաժեշտ էին նաև մասնավոր բանկերի զարգացում, մասնագիտական համագործակցություն և ոլորտի ինստիտուցիոնալացում։

ԼԵՎՈՆ ԲԱՐԽՈՒԴԱՐՅԱՆԸ ԵՎ ԴՐԱՄԻ ԾՆՈՒՆԴԸ

Դրամի ներդրման գործընթացում առանձնահատուկ դեր ուներ նաև 1993 թվականի ֆինանսների նախարար Լևոն Բարխուդարյանը։ Նա Դրամաշրջանառության կարգավորման պետական հանձնաժողովի համանախագահներից էր և մասնակցում էր այն որոշումների ընդունմանը, որոնք պետք է ապահովեին դրամի ներդրման գործնական իրականացումը։

Տարիներ անց՝ ազգային արժույթի ներդրման 20-ամյակի առիթով, Հայաստանի կառավարությունը Բարխուդարյանին և Բագրատ Ասատրյանին պարգևատրեց՝ ընդգծելով նրանց ներդրումը դրամի ստեղծման գործում։ Նույն միջոցառման ժամանակ հիշատակվեցին նաև Իսահակ Իսահակյանը, դրամի գրանիշի համահեղինակ Կարեն Կոմենդարյանը, թղթադրամների ձևավորողներ Հարություն Սամուելյանը և Աշոտ Մանուկյանը, ինչպես նաև մի շարք այլ մասնագետներ։

Այս անունների հիշատակումը կարևոր է, որովհետև պետականաշինությունը երբեք միայն մեկ անձի աշխատանքի արդյունք չէ։ Այն ձևավորվում է քաղաքական որոշումների, մասնագիտական աշխատանքի և բազմաթիվ մարդկանց հետևողական մասնակցության միջոցով։

ԲԱՅՑ Ո՞Վ ԷՐ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՈՒՆ

Այստեղ անհրաժեշտ է տարբերակել երկու մակարդակ՝ մասնագիտական ներդրումը և քաղաքական պատասխանատվությունը։
Իսահակ Իսահակյանը բանկային մասնագետ էր։
Բագրատ Ասատրյանը՝ տնտեսագետ և ԿԲ նախագահ։
Տիգրան Սարգսյանը՝ ֆինանսական ոլորտի մասնագետ և քաղաքական գործիչ։
Լևոն Բարխուդարյանը՝ ֆինանսների նախարար։

Նրանց աշխատանքը համակարգի ստեղծման համար անհրաժեշտ էր։ Սակայն պետական քաղաքականության վերջնական պատասխանատվությունը կրում էր երկրի քաղաքական ղեկավարությունը։

1993 թվականի բանկային հիմնարար օրենքները ստորագրված են Առաջին նախագահի կողմից։ Սա չի նվազեցնում մասնագետների դերը, այլ հստակեցնում է պետական որոշումների ընդունման մակարդակները։
Մասնագետը կառուցում է մեխանիզմը։ Պետական գործիչը որոշում է՝ ինչ նպատակով և ինչ պետական համակարգի շրջանակում պետք է այդ մեխանիզմը գործի։

Առաջին նախագահի ժամանակաշրջանի կարևորագույն արդյունքներից մեկն այն էր, որ տնտեսական ինքնիշխանությունը դիտարկվեց ոչ թե որպես երկրորդական տնտեսական խնդիր, այլ որպես պետականության բաղկացուցիչ։

ԴՐԱՄԸ՝ ՈՐՊԵՍ ԱՆԿԱԽՈՒԹՅԱՆ ՆՅՈՒԹԱԿԱՆ ԽՈՐՀՐԴԱՆԻՇ

1993 թվականի նոյեմբերի 22-ին Հայաստանի քաղաքացիները ձեռքը վերցրին նոր պետության դրամը։ Այդ թղթադրամների վրա միայն թվեր և պատկերներ չէին։ Դրանց հետևում կանգնած էր մի պետություն, որը փորձում էր ինքնուրույն տնօրինել իր ֆինանսական կյանքը։

Դրամը նշանակում էր, որ Հայաստանը՝

• ունի իր արժույթը,
• ունի իր Կենտրոնական բանկը,
• ունի իր դրամավարկային քաղաքականությունը,
• ունի իր բանկային օրենսդրությունը,
• ունի իր ֆինանսական վերահսկողության համակարգը,
• և կրում է իր տնտեսական որոշումների պատասխանատվությունը։

Այս ամենը ստեղծվում էր այն ժամանակ, երբ երկիրը դեռ պատերազմի և խոր ճգնաժամի մեջ էր։ Այդ պատճառով դրամը դարձավ ոչ միայն վճարման միջոց, այլև անկախ պետականության նյութական խորհրդանիշ։

ԱՌԱՋԻՆ ՆԱԽԱԳԱՀԸ ԵՎ ՊԵՏԱԿԱՆ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՄՏԱԾՈՂՈՒԹՅՈՒՆԸ

Այս թեմայի շրջանակում փաստերը ցույց են տալիս, որ 1991–1998 թվականներին Հայաստանը խորհրդային ֆինանսական համակարգի մնացորդներից աստիճանաբար անցնում էր ինքնիշխան ազգային ֆինանսական համակարգի։

Այդ ժամանակահատվածում Հայաստանը՝

• ստեղծեց իր Կենտրոնական բանկը,
• ձևավորեց երկաստիճան բանկային համակարգի իրավական հիմքերը,
• 1993 թվականին ընդունեց բանկային գործունեության հիմնարար օրենքները,
• ներդրեց ազգային դրամը,
• սկսեց իրականացնել սեփական դրամավարկային քաղաքականությունը,
• 1994 թվականին ձևավորեց առաջին դրամավարկային քաղաքականության ծրագիրը,
• 1996 թվականին ընդունեց բանկային օրենսդրության առանցքային փաթեթը,
• գների կայունությունը սահմանեց որպես ԿԲ-ի հիմնական նպատակ,
• և ամրապնդեց ԿԲ-ի գործառնական անկախության հիմքերը։

Այս ամենը տեղի ունեցավ Հայաստանի Հանրապետության պետականության ձևավորման ամենածանր տարիներին։

Ուստի սա տնտեսության առանձին դրվագների շարք չէր։ Սա պետականաշինության գործընթաց էր, որի տնտեսական բաղադրիչը նույնքան կարևոր էր, որքան քաղաքական և ռազմական բաղադրիչները։

ԵՎ ԱՅՍՏԵՂ Է ՆԱԽԱԳԱՀԻ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԴԵՐԸ

Առաջին նախագահի պատմական դերը գնահատելիս անհրաժեշտ է խուսափել երկու ծայրահեղությունից։ Մի կողմից՝ սխալ է ամբողջ գործընթացը վերագրել միայն մեկ անձի։ Մյուս կողմից՝ նույնքան սխալ է անտեսել այն քաղաքական ղեկավարության դերը, որի շնորհիվ ապահովվեց հիմնարար որոշումների ընդունման և նոր ինստիտուտների ստեղծման համար հույժ անհրաժեշտ հանրային վստահության մթնոլորտը։

Դրամի և բանկային համակարգի ձևավորումը անցել է Իսահակ Իսահակյանի, Բագրատ Ասատրյանի, Լևոն Բարխուդարյանի, Տիգրան Սարգսյանի և բազմաթիվ այլ մասնագետների աշխատանքի միջոցով։ Նրանց ներդրումը կոնկրետ էր և անփոխարինելի։

Միևնույն ժամանակ այդ աշխատանքը տեղի էր ունենում նորանկախ Հայաստանի պետական քաղաքականության շրջանակում։ Առաջին նախագահի դերը հենց այդ շրջանակի ձևավորման և քաղաքական պատասխանատվությունը ստանձնելու մեջ էր։
Նա չստացավ պատրաստի ֆինանսական համակարգ։ Նա ստացավ մի երկիր, որը պետք էր վերածել գործող պետության։

Դրամը այդ ճանապարհի ամենատեսանելի խորհրդանիշներից մեկն էր։ Սակայն դրամի իրական նշանակությունը բացահայտվում էր այն համակարգում, որը կանգնած էր դրա հետևում՝ Կենտրոնական բանկը, օրենքները, բանկերը, վերահսկողությունը, դրամավարկային քաղաքականությունը և պետական պատասխանատվությունը։

1993 թվականի նոյեմբերի 22-ին Հայաստանը ստացավ իր ազգային արժույթը։ Բայց այդ օրը երկիրը ձեռք բերեց ոչ միայն նոր դրամանիշ, այլև սեփական տնտեսական որոշումների համար պատասխանատվություն կրելու հնարավորություն։

Անկախությունը հռչակվել էր 1991 թվականին, սակայն պետությունը կառուցվում էր դրանից հետո՝ օրենք առ օրենք, ինստիտուտ առ ինստիտուտ, որոշում առ որոշում։ Դրամը այդ կառուցման ամենաշոշափելի արդյունքներից էր, իսկ դրա ստեղծման պատմությունը՝ քաղաքական կամքի, մասնագիտական աշխատանքի և պետական պատասխանատվության համատեղ պատմություն։

Հայաստանը սկսեց իր տնտեսական կյանքը վարել սեփական անունով՝ ոչ թե այն պատճառով, որ մեկ օրում ստեղծվեց պատրաստի համակարգ, այլ որովհետև ճգնաժամի պայմաններում հետևողականորեն կառուցվեցին դրա հիմքերը։

ՀԱԿ վարչության անդամ
Թելման Պետրոսյան

Շարունակելի