Թելման Պետրոսյան. ՆԱԽԱԳԱՀԸ

ՆԱԽԱԳԱՀԸ

Մաս I.  Պետության հիմնադիրը

«Ո՜ւշ-ո՜ւշ են գալիս, բայց ո՛չ ուշացած.
Ծնվում են նրանք ճի՛շտ ժամանակին:
Եվ ժամանակից առաջ են ընկնում,
Դրա համար էլ չեն ներում նրանց»։
Պարույր Սևակ

Նախագահ լինելը կոչում չէ, առավել ևս՝ արտոնություն։ Նախագահ լինելը պատմության առաջ պատասխան տալու պատրաստակամություն է։ Հեշտ է ղեկավարել արդեն կառուցված պետությունը, բայց բոլորովին այլ է առաջնորդել մի ժողովուրդ, որը հենց այդ պահին կերտում է իր անկախ պետականությունը։ Այդպիսի ղեկավարները պարզապես չեն կառավարում երկիրը․ նրանք դառնում են նրա պատմության մի մասը

Պատմությունը երբեք արդար դատավոր չի լինում իր ժամանակակիցների համար։ Ամենածանր ժամանակներում առաջնորդի յուրաքանչյուր որոշում դառնում է բանավեճի, քննադատության և հաճախ նաև մեղադրանքների առարկա։ Միայն տարիներ անց, երբ քաղաքական կրքերը մարում են, զգացմունքները տեղի են տալիս փաստերին, իսկ ժամանակը դասավորում է իրադարձությունները, հնարավոր է ամբողջական պատկերով գնահատել այդ որոշումների իրական արժեքն ու դրանց թողած ժառանգությունը։

Հայաստանի Հանրապետության Առաջին նախագահը ղեկավար դարձավ մի ժամանակաշրջանում, երբ հայ ժողովուրդը կանգնած էր իր նորագույն պատմության ամենաբարդ փորձության առաջ։ Խորհրդային Միությունը փլուզվում էր, պետական կառավարման ամբողջ համակարգը կազմաքանդվում էր, տնտեսությունը կորցրել էր իր նախկին կապերը, երկրաշարժն իր ծանրագույն հետևանքներով, իսկ Արցախում արդեն լայնածավալ պատերազմ էր։

Այս պայմաններում պետություն ղեկավարելը պարզապես պաշտոն զբաղեցնել չէր։ Դա նշանակում էր զրոյից կառուցել պետական համակարգ, ձևավորել պետական մտածողություն և պատասխանատվություն վերցնել յուրաքանչյուր որոշման համար։ Այդ ժամանակ սխալվելու գինը ոչ թե քաղաքական վարկանիշն էր, այլ պետության գոյությունը։

1991 թվականի սեպտեմբերի 21-ին Հայաստանի ժողովուրդն անկախության հանրաքվեում ընտրեց սեփական պետություն ունենալու ճանապարհը։ Սակայն անկախությունը միայն իրավական ակտ չէր։ Այն պետք էր պաշտպանել, ամրապնդել և դարձնել կենսունակ։

Առաջին նախագահի ղեկավարությամբ Հայաստանը դարձավ միջազգային ճանաչում ունեցող անկախ պետություն։ Հանրապետությունը անդամակցեց Միավորված ազգերի կազմակերպությանը, հաստատեց դիվանագիտական հարաբերություններ աշխարհի բազմաթիվ երկրների հետ, բացեց դեսպանություններ, ձևավորեց արտաքին քաղաքականության հիմքերը և առաջին անգամ միջազգային հարթակներում սկսեց խոսել սեփական անունից։

Նույն ժամանակահատվածում սկսվեց պետական ինստիտուտների ձևավորումը։ Ստեղծվեցին նախարարություններ, իրավապահ մարմիններ, պետական կառավարման համակարգ, հարկային և մաքսային ծառայություններ, Կենտրոնական բանկ, զինված ուժերի կառավարման մեխանիզմներ։ Այսօր դրանք բնական են թվում, սակայն այն տարիներին այդ ամենը պետք էր ստեղծել գրեթե զրոյից։

Առանձնահատուկ նշանակություն ունեցավ ազգային բանակի ձևավորումը։ Պատերազմի պայմաններում անհրաժեշտ էր ոչ միայն կազմակերպել ինքնապաշտպանությունը, այլև ստեղծել կանոնավոր զինված ուժեր, որոնք հետագայում դարձան Հայաստանի անվտանգության հիմնական երաշխավորը։

Պատերազմի ամենաթեժ տարիներին Հայաստանը կարողացավ պահպանել պետական կառավարման շարունակականությունը։ Չնայած շրջափակմանը, էներգետիկ ճգնաժամին և տնտեսական փլուզմանը՝ պետական ինստիտուտները շարունակեցին գործել, իսկ երկիրը չկորցրեց իր կառավարելիությունը։

Հաճախ հիշատակվում են մութ ու ցուրտ տարիները։ Դրանք իսկապես ժողովրդի համար ծանր փորձություն էին։ Սակայն նույն ժամանակաշրջանը բնորոշվում էր նաև արտաքին շրջափակմամբ, պատերազմի հետևանքներով, էներգակիրների մատակարարման խափանումներով և նախկին տնտեսական համակարգի փլուզմամբ։ Այդ իրողությունները մեծ ազդեցություն ունեցան երկրի սոցիալական վիճակի վրա։

Չնայած բոլոր դժվարություններին, Հայաստանը կարողացավ պահպանել իր անկախությունը, զարգացնել պետական կառավարման համակարգը և ձևավորել այն հիմքերը, որոնց վրա հետագայում շարունակեց գոյություն ունենալ որպես ինքնիշխան պետություն։

Առաջին նախագահի գործունեության վերաբերյալ տարբեր քաղաքական գնահատականներ կան, և դրանք բնական են ժողովրդավարական հասարակությունում։ Սակայն անկախ այդ գնահատականներից, պատմական փաստ է, որ նրա պաշտոնավարման տարիներին ձևավորվեցին անկախ Հայաստանի պետականության հիմնարար ինստիտուտները, որոնց վրա հիմնվում է Հայաստանի Հանրապետությունը նաև այսօր։

Պարույր Սևակի խոսքերը՝ «Ո՜ւշ-ո՜ւշ են գալիս, բայց ո՛չ ուշացած, ծնվում են նրանք ճի՛շտ ժամանակին», այս պատմության մեջ առանձնահատուկ խորհուրդ ունեն։ Անկախությունը պատահականություն չէր, այն երկար տարիների ազգային-ազատագրական պայքարի արդյունքն էր, և պատմական այդ վճռորոշ պահին Հայաստանի Առաջին նախագահը ստանձնեց նորանկախ պետության ղեկը։ Այդ իմաստով նա հայտնվեց պատմության բեմում հենց այն ժամանակ, երբ Հայաստանն ամենից շատն ուներ նման առաջնորդության կարիք։

Իսկ Սևակի մյուս տողերը՝ «Եվ ժամանակից առաջ են ընկնում, դրա համար էլ չեն ներում նրանց», շատերի համար կապվում են Ղարաբաղյան հակամարտության վերաբերյալ նրա քաղաքական մոտեցումների հետ։ 1997–1998 թվականներին նա հրապարակայնորեն զգուշացնում էր, որ եթե կարգավորման հնարավոր տարբերակները ժամանակին չքննարկվեն և չգտնվեն իրատեսական լուծումներ, ապա ապագայում Հայաստանը կարող է կանգնել ավելի ծանր մարտահրավերների առաջ։ Նրա այդ մոտեցումները չընդունվեցին հասարակության և քաղաքական ուժերի զգալի մասի կողմից, ինչը դարձավ 1998 թվականի քաղաքական ճգնաժամի կարևոր պատճառներից մեկը։

Տարիները անցան, իրադարձությունները փոխվեցին, սակայն այդ քննարկումները շարունակեցին մնալ հայկական քաղաքական մտքի կենտրոնում։ Անկախ նրանից, թե ով ինչպես է գնահատում այդ մոտեցումները, ակնհայտ է, որ դրանք հնչել էին շատ ավելի վաղ, քան հետագա զարգացումները նորից օրակարգ բերեցին նույն հարցերը։

Գուցե հենց սա էր Սևակի ասածի խորքը. լինում են առաջնորդներ, որոնց մտքերն ու զգուշացումները ժամանակակիցները չեն ցանկանում լսել, որովհետև դրանք չափազանց ծանր են կամ չափազանց վաղ։ Սակայն պատմությունը հաճախ վերադառնում է այդ խոսքերին՝ արդեն ուրիշ իրականության մեջ»։

ՀԱԿ վարչության անդամ
Թելման Պետրոսյան

Շարունակելի