Թելման Պետրոսյան. ՆԱԽԱԳԱՀԸ (մաս 2)

Մաս 1-ին

ՆԱԽԱԳԱՀԸ

Մաս II. Մթության մեջ հաղթում էր դիվանագիտությունը

1992–1994 թվականները Հայաստանի Հանրապետության պատմության ամենածանր, բայց միաժամանակ ամենափառավոր էջերից են։ Մի կողմից՝ Արցախում լայնածավալ պատերազմ, մյուս կողմից՝ Ադրբեջանի և Թուրքիայի կողմից կիրառվող շրջափակում, գրեթե ամբողջությամբ փլուզված տնտեսություն, վառելիքի ու էլեկտրաէներգիայի սուր պակաս, հազարավոր փախստականներ, օր ու գիշեր մարտնչող բանակ և նորաստեղծ պետություն, որը դեռ նոր էր սովորում գոյատևել։

Շատերն այդ տարիները հիշում են որպես «մութ ու ցուրտ տարիներ»։ Սակայն պատմական արդարության համար պետք է հիշել նաև, թե ինչ պայմաններում էր ապրում Հայաստանը։ 1992 թվականին Ադրբեջանը դադարեցրեց գազի մատակարարումը, Թուրքիայի սահմանը փակ էր, երկիրը գտնվում էր փաստացի շրջափակման մեջ, իսկ խորհրդային տնտեսական համակարգի փլուզումը կտրել էր արտադրական և էներգետիկ կապերը։ Այս ամենին գումարվում էր պատերազմը, որն ամեն օր պահանջում էր մարդկային և նյութական ահռելի ռեսուրսներ։ 
Բայց եթե այդ տարիները միայն մթություն լինեին, Հայաստանը չէր կարող հաղթել պատերազմում։ Հաղթանակը միայն ռազմաճակատում չէր կերտվում։ Այն կերտվում էր նաև բանակցային սեղանի շուրջ, միջազգային հարաբերություններում և դիվանագիտական պայքարում։

Լևոն Տեր-Պետրոսյանի նախագահության տարիներին Հայաստանը վարում էր ակտիվ արտաքին քաղաքականություն՝ փորձելով միաժամանակ պահպանել ռազմավարական հարաբերությունները Ռուսաստանի հետ և ամրապնդել կապերը արևմտյան երկրների հետ։ Այդ հավասարակշռված քաղաքականությունն օգնեց Հայաստանին չմնալ միայնակ պատերազմի տարիներին։

Հատկանշական է Ռուսաստանի հետ ռազմական համագործակցությունը։ Հայաստանի նախկին պաշտպանության նախարար Վազգեն Սարգսյանի հրապարակային գնահատմամբ՝ 1992–1996 թվականներին Հայաստանին փոխանցվեց այնքան մեծ քանակությամբ սպառազինություն, որ երկրի զինանոցը մի քանի անգամ գերազանցեց այն, ինչ Հայաստանը ժառանգել էր Խորհրդային Միության փլուզումից հետո։ Ըստ տարբեր աղբյուրների, այդ ընթացքում Ռուսաստանից Հայաստանին փոխանցվել է մինչև մեկ միլիարդ ԱՄՆ դոլարի գնահատվող ռազմական տեխնիկա և զինամթերք, այդ թվում՝ տանկեր, հրետանի, «Գրադ» համակարգեր, հակաօդային պաշտպանության միջոցներ և այլ սպառազինություն։ Այդ գործընթացում կարևոր դեր են վերագրում նաև Լևոն Տեր-Պետրոսյանի և Ռուսաստանի ղեկավարության միջև ձևավորված քաղաքական ու ռազմական համագործակցությանը։

Միևնույն ժամանակ Հայաստանի դիվանագիտությունը հաջողություն գրանցեց նաև Միացյալ Նահանգներում։ 1992 թվականին ԱՄՆ Կոնգրեսն ընդունեց «Freedom Support Act»-ի 907-րդ հոդվածը, որով ԱՄՆ կառավարության ուղղակի օգնությունը Ադրբեջանին սահմանափակվեց այնքան ժամանակ, քանի դեռ Ադրբեջանը շարունակում էր Հայաստանի և Լեռնային Ղարաբաղի շրջափակումը և ուժի կիրառումը։ Այս որոշման ընդունման գործում վճռորոշ դեր ունեցան ամերիկահայ կազմակերպությունների ակտիվ գործունեությունը, ինչպես նաև Հայաստանի դիվանագիտական աշխատանքը։ Այդ օրենքը երկար տարիներ լուրջ քաղաքական սահմանափակում էր Ադրբեջանի համար և կարևոր դիվանագիտական ձեռքբերում Հայաստանի համար։

Այս ամենը ցույց է տալիս, որ պատերազմի ելքը որոշվում էր ոչ միայն խրամատներում։ Այն որոշվում էր նաև այն կաբինետներում, որտեղ ընդունվում էին ռազմավարական որոշումներ, կառուցվում էին միջազգային հարաբերություններ և ապահովվում էր այն աջակցությունը, որի շնորհիվ Հայաստանը կարողացավ դիմակայել իր պատմության ամենադժվար փորձությանը։

ՀԱԿ վարչության անդամ
Թելման Պետրոսյան

Շարունակելի