Թելման Պետրոսյան. ՆԱԽԱԳԱՀԸ (մաս 3)

Սկիզբը՝ այստեղ

ՆԱԽԱԳԱՀԸ

Մաս III — Հաղթանակը տեսնող պետական գործիչը

Պատերազմում հաղթելը մեծագույն նվաճում է։ Բայց երբեմն պատերազմից հետո ընդունված որոշումն ավելի մեծ նշանակություն է ունենում, քան հենց պատերազմի ընթացքում տարած հաղթանակը։

1994 թվականի մայիսին Արցախյան պատերազմի ակտիվ ռազմական փուլը կանգ առավ զինադադարով։ Հայաստանի և Արցախի ռազմական հաջողությունները ստեղծել էին նոր իրողություն։ Բայց այդ պահից սկսվեց մեկ այլ պատերազմ՝ դիվանագիտական պատերազմը։

Եվ հենց այստեղ է, որ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի կերպարը պետք է դիտարկել ոչ միայն որպես առաջին նախագահ, այլ որպես պետական գործիչ, որի առջև դրված էր չափազանց բարդ խնդիր․ ինչպե՞ս պահպանել պատերազմի արդյունքում ստեղծված դիրքերը և այդ ռազմական հաջողությունը վերածել երկարաժամկետ քաղաքական արդյունքի։
Տեր-Պետրոսյանը հասկանում էր մի բան, որը ցանկացած պետական գործչի համար կենսական նշանակություն ունի․ պատերազմը կարող է տալ հնարավորություն, բայց պետության ապագան որոշվում է քաղաքականությամբ։
Հայաստանը հաղթել էր ծանր պատերազմում, բայց չէր գտնվում անվտանգ ու կայուն միջավայրում։ Երկիրը շարունակում էր շրջափակված մնալ, տնտեսությունը դեռևս ծանր վիճակում էր, բնակչությունը կրում էր պատերազմի և ճգնաժամի հետևանքները, իսկ միջազգային հանրությունը չէր պատրաստվում անվերջ պահպանել ստատուս քվոն։
Այս պայմաններում անհրաժեշտ էր ոչ թե պարզապես հպարտանալ ռազմական հաջողությամբ, այլ հասկանալ, թե աշխարհն ինչ ուղղությամբ է շարժվում։

Տեր-Պետրոսյանի քաղաքական մտածողության ամենակարևոր առանձնահատկություններից մեկը հենց սա էր՝ նա փորձում էր նայել ոչ միայն այսօրվա, այլև հաջորդ տասնամյակի Հայաստանի աչքերով։
Նա հասկանում էր, որ հաղթանակը պետք է վերածվի խաղաղության, իսկ խաղաղությունը՝ կայուն պետության։
1994 թվականից հետո սկսվեց բանակցային գործընթացի նոր փուլ։ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի շրջանակներում միջազգային միջնորդությունը դարձավ Ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման հիմնական հարթակը։ Հայաստանը ստիպված էր գործ ունենալ ոչ միայն Ադրբեջանի, այլև Ռուսաստանի, Միացյալ Նահանգների, եվրոպական երկրների և միջազգային կառույցների հետ։

Այդ իրավիճակում հայկական դիվանագիտության գլխավոր խնդիրը մեկն էր՝ թույլ չտալ, որ ռազմական դաշտում ձեռք բերված դիրքերը բանակցային սեղանի շուրջ վերածվեն պարտության։
Եվ այստեղ Տեր-Պետրոսյանի պետական մտածողությունը առանձնանում էր իր ժամանակի քաղաքական տրամադրություններից։

Նա հասկանում էր, որ միջազգային հարաբերություններում միայն սեփական ցանկությունը բավարար չէ։ Պետք է հաշվի առնել ուժերի հարաբերակցությունը, դաշնակիցների շահերը, հակառակորդի հնարավորությունները և աշխարհաքաղաքական փոփոխությունները։
Այս մոտեցումը բոլորի համար ընդունելի չէր։
Եվ հենց այստեղ սկսվեց այն քաղաքական հակասությունը, որն ի վերջո հանգեցրեց 1998 թվականի ճգնաժամին։
Տեր-Պետրոսյանը փորձում էր հասարակությանը բացատրել մի պարզ, բայց ցավոտ ճշմարտություն․ պատերազմում ձեռք բերած առավելությունը հավերժական երաշխիք չէ։

Այսօր, երբ տարիներ են անցել, այդ տեսակետը կարելի է գնահատել արդեն պատմական հեռավորությունից։
1997 թվականին Տեր-Պետրոսյանը հրապարակեց իր հայտնի «Պատերա՞զմ, թե՞ խաղաղություն. լրջանալու պահը» հոդվածը։ Այդ հոդվածում նա բարձրաձայնեց այն մտահոգությունը, որ Հայաստանը չի կարող անտեսել ժամանակի գործոնը և պետք է լրջորեն քննարկի հակամարտության քաղաքական կարգավորման հնարավորությունը։
Այդ պահին նրա տեսակետը շատերի համար անընդունելի էր։

Հասարակության զգալի հատվածը հարցը դիտում էր առաջին հերթին պատերազմի և տարածքային հաղթանակի տեսանկյունից։ Հաղթանակի տարիներից հետո ցանկացած փոխզիջման մասին խոսելը ընկալվում էր որպես նահանջ։
Բայց պետական գործչի առաքելությունը միշտ չէ, որ ժողովրդի ամենահաճելի խոսքերն ասելն է։
Երբեմն պետական գործիչը պետք է ասի այն, ինչը ժողովուրդը տվյալ պահին չի ցանկանում լսել։
Եվ հենց այստեղ է կրկին հիշվում Սևակի խոսքը.
«Եվ ժամանակից առաջ են ընկնում,
Դրա համար էլ չեն ներում նրանց»։

Հնարավոր է՝ Տեր-Պետրոսյանի ամենամեծ քաղաքական սխալը հենց այն էր, որ նա չկարողացավ համոզել հասարակության մեծ մասին իր տեսլականի մեջ։
Բայց հնարավոր է նաև, որ նրա ամենամեծ ուժը հենց այն էր, որ նա պատրաստ էր բարձրաձայնել այն վտանգները, որոնք այդ պահին քաղաքականապես ձեռնտու չէր բարձրաձայնել։

1998 թվականի իշխանափոխությունից հետո Տեր-Պետրոսյանը հեռացավ նախագահի պաշտոնից։
Սակայն պատմությունը նրա նախագահության էջը դրանով չփակեց։
Այդ ժամանակ սկսվեց նրա քաղաքական ժառանգության ամենաբարդ շրջանը։

Տարիների ընթացքում նրա 1997 թվականի զգուշացումները դարձան նոր քննարկումների առարկա։ Նույն հարցերը, որոնք 1990-ականների վերջին թվում էին հեռավոր կամ նույնիսկ անընդունելի, հետագայում նորից հայտնվեցին Հայաստանի քաղաքական օրակարգում։

Այսօր նրա նախագահությունը կարելի է գնահատել տարբեր տեսանկյուններից։ Կարելի է քննադատել որոշումներ, վիճարկել մոտեցումներ, չհամաձայնել քաղաքական հաշվարկների հետ։
Բայց մի բան դժվար է ժխտել։
Լևոն Տեր-Պետրոսյանը այն առաջնորդներից էր, որը Հայաստանի պատմության ամենածանր պահին ստանձնեց պետականության պատասխանատվությունը և փորձեց ոչ միայն հաղթել իր ժամանակի խնդիրներին, այլ նաև մտածել այն Հայաստանի մասին, որը պետք է գոյություն ունենար տասնամյակներ անց։
Նա եկավ այն պահին, երբ անկախ Հայաստանը դեռ գոյություն չուներ։
Նա ղեկավարեց այն ժամանակ, երբ պետությունը կառուցվում էր պատերազմի պայմաններում։
Նա կանգնեց այնպիսի որոշումների առաջ, որոնց գինը չափվում էր ոչ թե մեկ ընտրական շրջափուլով, այլ ամբողջ պետության ապագայով։

Եվ գուցե հենց դրա համար նրա նախագահության մասին վերջնական խոսքը դեռ ասված չէ։
Որովհետև որոշ առաջնորդների արժեքը հնարավոր չէ չափել միայն այն ժամանակով, երբ նրանք պաշտոնավարում էին։
Նրանց արժեքը չափում է պատմությունը։
Իսկ պատմությունը, ինչպես գիտենք, երբեմն շատ ուշ է տալիս իր ամենակարևոր գնահատականները։

ՀԱԿ վարչության անդամ
Թելման Պետրոսյան

Շարունակելի