Թելման Պետրոսյան. ՆԱԽԱԳԱՀԸ (մաս 4)
Սկիզբը՝ այստեղ:
ՆԱԽԱԳԱՀԸ
Մաս IV — Հեռանալ իշխանությունից, չհեռանալ պետությունից
Կան պահեր, երբ նախագահի ուժը չափվում է ոչ թե նրանով, թե որքան ամուր է նա կառչած իր պաշտոնից, այլ նրանով, թե որքան մեծ պատասխանատվություն է պատրաստ վերցնել պետության կայունության համար։
1998 թվականի փետրվարը Հայաստանի նորագույն պատմության ամենախորհրդավոր և ամենաքննարկված էջերից մեկն է։
Լևոն Տեր-Պետրոսյանը Հայաստանի Հանրապետության առաջին նախագահն էր։ Նա 1991 թվականի հոկտեմբերի 16-ին ընտրվել էր նախագահ, իսկ 1996 թվականի սեպտեմբերի 22-ին՝ վերընտրվել։ 1998 թվականի փետրվարին նա հրաժարական տվեց։
Բայց այդ հրաժարականը սովորական քաղաքական հրաժարական չէր։
Այն տեղի ունեցավ Ղարաբաղյան կարգավորման շուրջ Հայաստանի իշխանության ներսում խորացող տարաձայնությունների պայմաններում։ Տեր-Պետրոսյանը կողմ էր միջազգային միջնորդների առաջարկած փուլային կարգավորման քննարկմանը, մինչդեռ Հայաստանի քաղաքական և ռազմական ղեկավարության մի շարք ազդեցիկ ներկայացուցիչներ այդ մոտեցմանը դեմ էին։
Եվ այստեղ է, որ պետք է հասկանալ առաջին նախագահի որոշման ամբողջ ծանրությունը։
1998 թվականի փետրվարի 3-ին Տեր-Պետրոսյանը ժողովրդին ուղղված իր հրաժարականի հայտարարության մեջ ասաց, որ իշխանության որոշ մարմինների կողմից իրեն ներկայացվել է հրաժարականի պահանջ, և որ ստեղծված իրավիճակում նախագահի սահմանադրական լիազորությունների կիրառումը կարող էր լուրջ վտանգ ստեղծել երկրի ապակայունացման համար։ Նա ընդունեց այդ պահանջը և հրաժարական տվեց՝ միաժամանակ հրաժարվելով իրավիճակը սրող մեկնաբանություններից։
Միայն այս քայլն արդեն շատ բան է ասում նրա քաղաքական բնավորության մասին։
Նա ուներ նախագահական լիազորություններ։ Նա կարող էր փորձել օգտագործել այդ լիազորությունները՝ իշխանության ներսում ծագած ճգնաժամը ուժային ճանապարհով հաղթահարելու համար։ Բայց ընտրեց մեկ այլ ճանապարհ։
Պետությունը՝ անձից առաջ։
Սա է այն գաղափարը, որով կարելի է հասկանալ 1998 թվականի փետրվարի 3-ը։
Նախագահը հեռացավ։
Բայց պետությունը չպետք է հեռանար իր բնականոն ընթացքից։
Այդ պահին Հայաստանի համար ամենավտանգավոր սցենարը ոչ թե մեկ նախագահի պաշտոնից հեռանալն էր, այլ ներքաղաքական բախման վերածվելը պետական ճգնաժամի։
Տեր-Պետրոսյանի հրաժարականի պաշտոնական հայտարարությունը հենց այդ մտահոգությունն էր արտահայտում։ Նա չցանկացավ իր սահմանադրական լիազորությունների կիրառումը վերածել երկրի ապակայունացման գործոնի։
Իսկ ինչի՞ շուրջ էր պայքարը
Ղարաբաղի։
Բայց իրականում՝ Հայաստանի ապագայի մասին երկու տարբեր պատկերացումների։
Մի կողմում այն մոտեցումն էր, ըստ որի՝ պատերազմի արդյունքում ստեղծված ռազմական առավելությունը պետք էր պահպանել և հնարավորինս չշտապել քաղաքական զիջումների հարցում։
Մյուս կողմից Տեր-Պետրոսյանը պնդում էր, որ Հայաստանը չի կարող անվերջ հետաձգել կարգավորումը և պետք է հաշվի առնի ժամանակի, միջազգային միջավայրի և տարածաշրջանային ուժերի հարաբերակցության փոփոխությունը։
1997 թվականին այդ հակասությունը դարձավ բացահայտ։
Տեր-Պետրոսյանի «Պատերա՞զմ, թե՞ խաղաղություն. լրջանալու պահը» հոդվածը հենց այդ մտքի ամենահայտնի արտահայտություններից էր։
Նա փորձում էր հասարակությանը բացատրել այն, ինչ քաղաքական առումով չափազանց դժվար էր ասել՝ ռազմական հաղթանակը դեռևս ինքնին չի նշանակում վերջնական քաղաքական հաղթանակ։
Նրա տրամաբանությունը պարզ էր․ եթե Հայաստանը կարող է պատերազմից հետո ստացված դիրքերը վերածել երկարաժամկետ խաղաղության, անվտանգության և տնտեսական զարգացման, ապա դա պետք է անել։
Իսկ եթե այդ հնարավորությունը կորցվի, ապագա սերունդների առաջ կարող են առաջանալ շատ ավելի ծանր խնդիրներ։
Այդ տեսակետը 1990-ականների Հայաստանում շատերի համար ընդունելի չէր։
Եվ դա հասկանալի է։ Ժողովուրդը նոր էր անցել պատերազմի միջով։ Հազարավոր ընտանիքներ ունեին իրենց զոհերը, վիրավորները, անհետ կորածները։ Արցախյան հաղթանակը դարձել էր ազգային հպարտության և մեր ժողովրդի ինքնահաստատման կարևորագույն մասը։
Այդ պայմաններում «փոխզիջում» բառը շատերի համար կարող էր հնչել որպես պարտություն, որպես այն ամենի ուրացում, ինչի համար այդքան մեծ գին էր վճարվել։
Բայց հենց այստեղ էր Լևոն Տեր-Պետրոսյանի քաղաքական մտածողության ամենադժվար կողմը։
Նա փորձում էր ժողովրդին ասել ոչ թե այն, ինչ հաճելի էր լսել, այլ այն, ինչ, իր համոզմամբ, անհրաժեշտ էր հասկանալ։
Որ պատերազմը կարող է ավարտվել հաղթանակով, բայց եթե այդ հաղթանակը ժամանակին չամրագրվի քաղաքական ու դիվանագիտական պայմանավորվածություններով, պատմությունը կարող է նորից ստիպել նույն հարցի առաջ կանգնել։
Սովորական քաղաքական գործիչը հաճախ մտածում է՝ ինչ է ուզում ժողովուրդը լսել այսօր։ Պետական գործիչը պարտավոր է նաև մտածել՝ ինչի առաջ կարող է կանգնել պետությունը վաղը։
Տեր-Պետրոսյանը ընտրեց երկրորդ ճանապարհը։
Եվ դրա համար էլ նրա քաղաքականությունը շատերի համար դարձավ անհասկանալի, իսկ նրա զգուշացումները՝ անցանկալի։
Հեռանալը նույնպես կարող է լինել քաղաքական որոշում
1998 թվականի փետրվարի 3-ին Լևոն Տեր-Պետրոսյանը հրաժարական տվեց։ Բայց նրա հեռանալը տեղի ունեցավ ոչ թե այն պատճառով, որ նրա առաջ այլևս խնդիրներ չկային, այլ հակառակը՝ այն ժամանակ, երբ երկրի ներսում Ղարաբաղյան կարգավորման շուրջ քաղաքական տարաձայնությունները հասել էին ամենաբարձր կետին։
Նա կարող էր փորձել պահել իշխանությունը։
Կարող էր քաղաքական պայքարը վերածել պետական ճգնաժամի։
Կարող էր ժողովրդին դիմել ամենակոշտ բառերով և փորձել իր կողմը հանել հասարակությանը։
Բայց նա հրաժարական տվեց՝ իր հայտարարության մեջ շեշտելով, որ իշխանության պահպանման համար սահմանադրական լիազորությունների կիրառումը կարող էր երկիրը կանգնեցնել ապակայունացման վտանգի առաջ։
Նախագահը հեռացավ, որպեսզի պետությունը չվերածվի նախագահի շուրջ պայքարի դաշտի։
Սա կարելի է տարբեր կերպ գնահատել։ Կարելի է քննադատել նրա որոշումները, կարելի է չհամաձայնել նրա բանակցային մոտեցումների հետ։ Բայց դժվար է չնկատել մեկ կարևոր հանգամանք․ նա իր պաշտոնը չդարձրեց պետության գոյության պայման։
Եվ այստեղ պատմությունը կանգ է առնում մի շատ ծանր հարցի առաջ։
Իսկ հետո՞ ինչ եղավ
1998 թվականի փետրվարի 3-ից հետո իշխանությունը փոխվեց։
Փոխվեց քաղաքական կուրսի մի մասը։
Փոխվեց Ղարաբաղյան հարցի նկատմամբ մոտեցումների շեշտադրումը։
Իսկ տարիները սկսեցին ցույց տալ, թե ինչ գին կարող է ունենալ չլուծված հակամարտությունը։
Տարիներ անց եղան նոր պատերազմներ։
Եղան նոր զոհեր։
Եղան նոր տեղահանություններ։
Եղան նոր տարածքային կորուստներ։
Եղավ 2020 թվականի պատերազմը։
Եղավ 2023 թվականի ողբերգությունը։
Եվ այսօր, երբ հետ ենք նայում 1990-ականների վերջի այդ շրջադարձին, արդեն անհնար է չտալ այն հարցը, որը Տեր-Պետրոսյանը փորձում էր բարձրացնել դեռ այն ժամանակ.
Ի՞նչ կլիներ, եթե այն ժամանակվա բանակցային հնարավորությունները չկորցվեին։
Ի՞նչ կլիներ, եթե պատերազմի արդյունքում ստեղծված իրավիճակը ժամանակին վերածվեր վերջնական քաղաքական պայմանավորվածության։
Ի՞նչ կլիներ, եթե խաղաղության հնարավորությունը գնահատվեր ոչ թե որպես պարտություն, այլ որպես հաղթանակը պահպանելու միջոց։
Այս հարցերի պատասխանը մենք չենք կարող իմանալ հաստատ։
Պատմությունը «եթե»-ներով չի գրվում։ Բայց պատմությունը նաև իրավունք չի տալիս մոռանալ այն զգուշացումները, որոնք ժամանակին հնչել են։
Եվ այստեղ է, որ Տեր-Պետրոսյանի 1997 թվականի մտքերը այսօր շատ ավելի ծանր են հնչում։
Նա խոսում էր ժամանակի գործոնի մասին։
Խոսում էր այն վտանգի մասին, որ ստատուս քվոն հավերժական չէ։
Խոսում էր այն մասին, որ Հայաստանը պետք է ոչ միայն հպարտանա ռազմական հաղթանակով, այլ կարողանա այդ հաղթանակը վերածել երկարատև խաղաղության և անվտանգ ապագայի։
Այդ խոսքերը շատերի համար չափազանց վաղ էին։ Շատերի համար՝ անընդունելի։
Շատերի համար՝ նույնիսկ վիրավորական։
Բայց տարիները անցան։
Եվ հետո եկավ այն ժամանակը, երբ արդեն ամբողջ ժողովուրդը ստիպված էր նորից վճարել չլուծված խնդրի գինը։
Դրա համար էլ այսօր, երբ խոսում ենք Լևոն Տեր-Պետրոսյանի 1998 թվականի հրաժարականի մասին, պետք չէ այն դիտարկել միայն որպես մեկ նախագահի հեռանալ իշխանությունից։ Պետք է դիտարկել այն որպես Հայաստանի պատմության մի շրջադարձային կետ։ Մի կետ, որից հետո մենք գնացինք մեկ այլ ճանապարհով։
Եվ այդ ճանապարհի վրա մեր գլխին եղավ պատերազմ, եղան նոր զոհեր, նոր կորուստներ, նոր հիասթափություններ և վերջապես այնպիսի ազգային ողբերգություններ, որոնց հետևանքները դեռ այսօր էլ մեր աչքի առաջ են։
Ահա թե ինչու պատմությունը պետք է կարդալ ոչ միայն այն ժամանակվա աչքերով, այլ նաև այն ամենի լույսի ներքո, ինչ տեղի ունեցավ հետո։
Լևոն Տեր-Պետրոսյանը հեռացավ նախագահականից։ Բայց նրա թողած հարցերը մնացին։ Եվ երբ պատմությունը տարիներ անց նորից վերադարձավ այդ հարցերին, պարզ դարձավ, որ 1990-ականների վերջին բարձրացված շատ խնդիրներ դեռևս փակված չէին։
Հենց այդտեղ էլ սկսվում է հաջորդ պատմությունը։
Որովհետև նախագահը կարող էր հեռանալ պաշտոնից, բայց պետական գործիչը չէր հեռացել Հայաստանի քաղաքականությունից։
ՀԱԿ վարչության անդամ
Թելման Պետրոսյան
Շարունակելի