Թելման Պետրոսյան. ՆԱԽԱԳԱՀԸ (մաս 20)

Սկիզբը՝ այստեղ

ՆԱԽԱԳԱՀԸ

ՄԱՍ XX — ՆԱԽԱԳԱՀԸ ԵՎ ԼԱՏԻՆԱԿԱՆ ԱՄԵՐԻԿԱՆ

1992 թվականի վերջում Հայաստանն արդեն դիվանագիտական հարաբերություններ էր հաստատել մոտ 75 պետության հետ։ Այդ արագ ընդլայնվող դիվանագիտական ցանցի մեջ իր տեղն ուներ նաև Լատինական Ամերիկան։

Լատինական Ամերիկայի ուղղությամբ կարևորագույն պետություններից մեկը դարձավ Արգենտինան։

Հայաստանի և Արգենտինայի միջև դիվանագիտական հարաբերությունները հաստատվեցին 1992 թվականի հունվարի 17-ին։ Դրանից մեկ տարի անց՝ 1993 թվականին, Բուենոս Այրեսում բացվեց Հայաստանի դեսպանությունը։

1992 թվականի հունիսին Առաջին նախագահը պաշտոնական այց կատարեց Արգենտինա։ Սա առանձնահատուկ նշանակություն ուներ․ անկախությունից ընդամենն ամիսներ անց Հայաստանի նախագահը հասնում էր Հարավային Ամերիկայի ամենակարևոր պետություններից մեկը և այնտեղ ներկայացնում նորանկախ Հայաստանի պետական դիրքորոշումը։ 

Այդ նույն ժամանակ ձևավորվում էր նաև հարաբերությունների իրավական հիմքը։

1992 թվականի հունիսի 11-ին ստորագրվեց Հայաստանի և Արգենտինայի միջև համագործակցության ընդհանուր համաձայնագիրը։

1993 թվականի ապրիլի 16-ին ստորագրվեց ներդրումների խթանման և փոխադարձ պաշտպանության մասին համաձայնագիրը։

Իսկ 1994 թվականի մայիսի 3-ին ստորագրվեցին առևտրատնտեսական և գիտատեխնիկական համագործակցության համաձայնագրերը։

Այս փաստերը կարևոր են, որովհետև ցույց են տալիս՝ հարաբերությունների նպատակը միայն քաղաքական ճանաչումը չէր։ Նորանկախ Հայաստանը փորձում էր Արգենտինայի հետ կապերը վերածել նաև տնտեսական, գիտական և տեխնոլոգիական համագործակցության։

Արգենտինան նաև առանձնահատուկ էր իր հզոր հայկական համայնքով։ Հետևաբար պետական և համայնքային դիվանագիտությունը այստեղ բնականորեն լրացնում էին միմյանց։

ԲՐԱԶԻԼԻԱ

Լատինական Ամերիկայի մեկ այլ առանցքային պետություն էր Բրազիլիան։

Հայաստանի և Բրազիլիայի միջև դիվանագիտական հարաբերությունները հաստատվեցին 1992 թվականի փետրվարի 17-ին։ Սակայն գործընթացը սկսվել էր դրանից առաջ․ 1991 թվականի դեկտեմբերին Հայաստանի առաջին արտգործնախարար Րաֆֆի Հովհաննիսյանը աշխատանքային այց էր կատարել Բրազիլիա՝ հարաբերությունների հաստատման հիմքերը նախապատրաստելու նպատակով։ 

Իսկ 1992 թվականի հունիսին Առաջին նախագահը պաշտոնական այց կատարեց Բրազիլիա։

Այցի նշանակությունը միայն երկկողմ հարաբերություններով չէր սահմանափակվում։ Այդ ժամանակ Ռիո դե Ժանեյրոյում անցկացվում էր ՄԱԿ-ի Շրջակա միջավայրի և զարգացման համաժողովը, և Առաջին նախագահը մասնակցում էր այդ միջազգային միջոցառմանը՝ միաժամանակ պաշտոնական այց կատարելով Բրազիլիա։ Բրազիլիայի Դաշնային Սենատի պաշտոնական փաստաթուղթը հենց այդ ձևով է արձանագրում 1992 թվականի իրադարձությունը։ 

Սա խորհրդանշական պահ էր։

Հայաստանը, որը նոր էր դուրս եկել Խորհրդային Միության քաղաքական համակարգից, արդեն հայտնվում էր համաշխարհային օրակարգի խոշորագույն միջազգային հարթակներից մեկում։

Այստեղ Առաջին նախագահի համար կարևոր էր ոչ միայն Հայաստանի մասին խոսելը, այլև ցույց տալը, որ Հայաստանը միջազգային խնդիրների քննարկման մասնակից պետություն է։

Բրազիլիայում այդ ժամանակ ձևավորվող հարաբերությունները հետագայում զարգացան, իսկ 1998 թվականին Սան Պաուլոյում բացվեց Հայաստանի Գլխավոր հյուպատոսությունը։ 

Այսինքն՝ նույնիսկ Առաջին նախագահի պաշտոնավարման վերջին շրջանում արդեն ստեղծվում էր Հայաստանի մշտական ներկայության ենթակառուցվածք Բրազիլիայում։

ՈՒՐՈՒԳՎԱՅ․ ՓՈՔՐ ԵՐԿԻՐ, ԲԱՅՑ ՄԵԾ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

1992 թվականի հունիսյան այցերի շարքում առանձնահատուկ տեղ ուներ նաև Ուրուգվայը։

Հայաստանի և Ուրուգվայի միջև դիվանագիտական հարաբերությունները հաստատվեցին 1992 թվականի մայիսի 27-ին։ Իսկ 1992 թվականի հունիսին Առաջին նախագահը պաշտոնական այց կատարեց Ուրուգվայ։ 

Այստեղ կարևոր է հասկանալ Ուրուգվայի առանձնահատկությունը։

Ուրուգվայը փոքր պետություն էր, բայց ուներ կազմակերպված և պատմականորեն հաստատված հայկական համայնք։ Ավելին՝ դեռ 1965 թվականին Ուրուգվայի խորհրդարանը Հայոց ցեղասպանության հիշատակի մասին օրենք էր ընդունել, և երկիրը համարվում է Հայոց ցեղասպանությունը պաշտոնապես ճանաչած առաջին պետությունը։

Ուստի Հայաստանի նախագահի այցը Ուրուգվայ միայն դասական պետական այց չէր։

Այն միաժամանակ Հայաստան–Սփյուռք–պետություն եռանկյան դրսևորում էր։

Հետաքրքիր է նաև, որ 1994 թվականի մայիսի 4-ին Հայաստանի և Ուրուգվայի ԱԳ նախարարությունների միջև ստորագրվեց համագործակցության համաձայնագիր, իսկ 1997 թվականի հոկտեմբերի 21-ին՝ դիվանագիտական և ծառայողական անձնագրերի համար վիզային ռեժիմի ազատականացման համաձայնագիր։ 

Այսպիսով, 1992 թվականի նախագահական այցը վերածվեց երկարաժամկետ դիվանագիտական գործընթացի։

ՄԵՔՍԻԿԱ․ ԴԵՊԻ ՀՅՈՒՍԻՍ

Լատինական Ամերիկայի ուղղությամբ Հայաստանը չսահմանափակվեց միայն Հարավային Ամերիկայով։

1992 թվականի հունվարի 14-ին դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատվեցին Հայաստանի և Մեքսիկայի միջև։ 1993 թվականից Մեքսիկայի դեսպանությունը Ռուսաստանում համատեղ հավատարմագրված էր նաև Հայաստանում։

Սա կարևոր էր այն պատճառով, որ Մեքսիկան տարածաշրջանի խոշորագույն քաղաքական և տնտեսական պետություններից էր։

Այստեղ ևս Հայաստանի մոտեցումը կարելի է հասկանալ որպես երկարաժամկետ դիվանագիտական քարտեզի ձևավորում։

Հայաստանը չէր կարող անմիջապես ունենալ դեսպանություններ ամբողջ Լատինական Ամերիկայում։ Բայց կարող էր սկսել հարաբերություններից, ճանաչումից և իրավական հիմքերի ստեղծումից։

Եվ հենց դա էլ արվեց։

ՎԵՆԵՍՈՒԵԼԱ, ՉԻԼԻ, ԲՈԼԻՎԻԱ, ՊԱՐԱԳՎԱՅ, ՊԵՐՈՒ, ԱՆՏԻԳՈՒԱ ԵՎ ԲԱՐԲՈՒԴԱ, ԿՈՒԲԱ, ՆԻԿԱՐԱԳՈՒԱ․ ՆՈՐ ՈՒՂՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Նորանկախ Հայաստանի դիվանագիտական քարտեզը շարունակաբար ընդլայնվում էր դեպի հարավ։

1992 թվականի հուլիսի 27-ին հաստատվեցին հարաբերությունները Բոլիվիայի հետ։ 

1992 թվականի հուլիսի 2-ին՝ Պարագվայի հետ։ 

Իսկ 1992 թվականի սեպտեմբերի 14-ին՝ Պերուի հետ։ 

Այս պետությունների հետ հարաբերությունների հաստատումը ինքնին կարևոր էր, քանի որ անկախ Հայաստանը դիվանագիտական ճանաչման և միջազգային ներկայության հարցում փորձում էր հնարավորինս լայն աշխարհագրություն ձևավորել։

Հատկապես կարևոր էր այն հանգամանքը, որ այդ գործընթացը տեղի էր ունենում Հայաստանի համար չափազանց ծանր պայմաններում՝ պատերազմի, շրջափակման և տնտեսական ճգնաժամի տարիներին։

Այսինքն՝ արտաքին քաղաքականությունը չէր կառուցվում միայն այն տրամաբանությամբ, թե «ով է մեզ մոտ»։

Այն կառուցվում էր նաև հակառակ տրամաբանությամբ՝ «ով կարող է լինել Հայաստանի հետ»։

1992 թվականի մարտի 27-ին Հայաստանը դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատեց Կուբայի հետ։ 

Կուբան Լատինական Ամերիկայի մյուս պետություններից որոշակիորեն տարբերվող քաղաքական համակարգ ունեցող երկիր էր։

Կուբայի հետ հարաբերությունների առաջին փաստաթղթերից մեկը՝ երկու երկրների արտաքին գործերի նախարարությունների համագործակցության արձանագրությունը, ստորագրվել էր հենց 1992 թվականի մարտի 27-ին։ 

Երբ խոսում ենք Առաջին նախագահի ժամանակաշրջանի դիվանագիտական ընդլայնման մասին, պետք է չմոռանալ նաև փոքր պետությունների մասին։

1993 թվականի մայիսի 14-ին Հայաստանը դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատեց Անտիգուա և Բարբուդայի հետ։

Այս հարաբերությունները գուցե  տնտեսական մեծ նշանակություն չունեին:

Բայց նորանկախ պետության համար արտաքին քաղաքականության արժեքը միշտ չէ, որ չափվում է առևտրաշրջանառությամբ։

Յուրաքանչյուր նոր դիվանագիտական հարաբերություն նշանակում էր ևս մեկ պետություն, որի հետ Հայաստանը կարող էր խոսել երկկողմ և բազմակողմ հարթակներում։

1993 թվականի ապրիլի 15-ին Հայաստանը դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատեց Չիլիի հետ։ 

Այնուհետև՝ 1993 թվականի հոկտեմբերի 30-ին, հարաբերություններ հաստատվեցին Վենեսուելայի հետ։

1994 թվականի հուլիսի 6-ին Հայաստանը դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատեց Նիկարագուայի հետ։

Այդ ժամանակ Նիկարագուան անցել էր իր ծանր ներքաղաքական հակամարտությունների և պատերազմի շրջանից դեպի նոր քաղաքական համակարգի ձևավորում։

Հայաստանի համար այստեղ նույնպես կար մեկ կարևոր հանգամանք․ նորանկախ պետությունը շփումներ էր ստեղծում ոչ միայն ավանդական մեծ պետությունների, այլև այն երկրների հետ, որոնք իրենք անցել էին քաղաքական համակարգի արմատական փոփոխության ճանապարհ։

Այս իմաստով Լատինական Ամերիկան որոշ առումներով Հայաստանին ծանոթ աշխարհ էր։

Այստեղ նույնպես կային հեղափոխություններ, քաղաքացիական պատերազմներ, բռնապետությունների ավարտ, ժողովրդավարացման փորձեր և պետական ինստիտուտների վերակառուցում։

ԿՈԼՈՒՄԲԻԱ, ՃԱՄԱՅԿԱ, ԿԱՐԻԲՅԱՆ ՈՒՂՂՈՒԹՅՈՒՆ, ԿՈՍՏԱ ՌԻԿԱ

1994 թվականի դեկտեմբերի 22-ին Հայաստանը դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատեց Կոլումբիայի հետ։

Կոլումբիան տարածաշրջանի խոշոր պետություններից էր, և դրա հետ հարաբերությունների հաստատումը ևս ընդլայնում էր Հայաստանի ներկայությունը Հարավային Ամերիկայում։

Այստեղ արդեն տեսանելի էր մի ընդհանուր պատկեր։

1992 թվականին սկսված գործընթացը վերածվում էր համակարգային քաղաքականության․ Հայաստանը քայլ առ քայլ ստեղծում էր հարաբերությունների ցանց՝ մայրցամաքի տարբեր երկրներում։

1995 թվականի դեկտեմբերի 1-ին դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատվեցին Հայաստանի և Ճամայկայի միջև։

Այս քայլով Հայաստանի դիվանագիտական քարտեզը հասնում էր նաև Կարիբյան տարածաշրջան։

Կարիբյան փոքր պետությունների հետ հարաբերությունները, իհարկե, չէին կարող նույն տնտեսական կշիռն ունենալ, ինչ Արգենտինայի կամ Բրազիլիայի հետ հարաբերությունները։

Բայց դրանք ունեին մեկ այլ կարևոր նշանակություն՝ միջազգային կազմակերպություններում փոխադարձ աջակցության և քաղաքական հաղորդակցության լրացուցիչ հնարավորություններ։

Նորանկախ Հայաստանի համար սա կարևոր ռեսուրս էր։

1997 թվականի ապրիլի 8-ին Հայաստանը դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատեց Կոստա Ռիկայի հետ։

Կոստա Ռիկան առանձնանում էր իր կայուն պետական և ժողովրդավարական ինստիտուտներով։

Էկվադոր․ նախագահության վերջին փուլում

1997 թվականի մայիսի 20-ին Հայաստանը դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատեց Էկվադորի հետ։ 
Սա արդեն Տեր-Պետրոսյանի նախագահության վերջին շրջանն էր։

Այսպիսով, մինչև 1998 թվականի փետրվարի 3-ի նրա հրաժարականը Հայաստանը Լատինական Ամերիկայում և Կարիբյան տարածաշրջանում արդեն հարաբերություններ էր հաստատել բազմաթիվ պետությունների հետ։

ՎԵՐՋԱԲԱՆ

1991–1998 թվականներին Լատինական Ամերիկան Հայաստանի արտաքին քաղաքականության ամենաշատ ուսումնասիրված ուղղությունը գուցե չէր։

Բայց այն կարևոր էր։

Այդ տարիներին Հայաստանի և Լատինական Ամերիկայի միջև ձևավորվեցին հարաբերությունների առաջին պետական հիմքերը։

Արգենտինայում բացվեց Հայաստանի դեսպանությունը։

Բրազիլիայի հետ հաստատվեցին դիվանագիտական հարաբերություններ, իսկ Առաջին նախագահը 1992 թվականին այցելեց Բրազիլիա և մասնակցեց Ռիոյի համաշխարհային համաժողովին։

Ուրուգվայի հետ հարաբերությունները հաստատվեցին, և նույն թվականին այնտեղ այցելեց Առաջին նախագահը։

Մեքսիկայից մինչև Պերու, Չիլիից մինչև Վենեսուելա, Կուբայից մինչև Կոստա Ռիկա՝ Հայաստանի դիվանագիտական քարտեզը ընդլայնվեց մինչև մի աշխարհ, որը Երևանից հազարավոր կիլոմետրեր հեռու էր։

Եվ գուցե հենց սա է այս պատմության ամենակարևոր դասը։

Առաջին նախագահը փոքր Հայաստանի համար մեծ աշխարհ էր փնտրում։

Նա հասկանում էր, որ Հայաստանի անվտանգության և ինքնիշխանության հարցը միայն սահմանների վրա չի որոշվելու։

Այն որոշվելու էր նաև դեսպանատներում, միջազգային կազմակերպություններում, օտարերկրյա մայրաքաղաքներում, տնտեսական կապերում և այն մարդկանց հիշողության մեջ, ովքեր աշխարհի տարբեր ծայրերում իրենց հայկական ինքնությունը պահպանել էին տասնամյակներ շարունակ։

1991 թվականին Հայաստանը նոր էր վերականգնել իր պետականությունը։

1998 թվականի սկզբին այն արդեն ուներ դիվանագիտական կապերի լայն ցանց՝ աշխարհի տարբեր մայրցամաքներում։

Եվ այդ ցանցի ձևավորման մեջ Լատինական Ամերիկան իր փոքր, բայց կարևոր տեղն ուներ։

Առաջին նախագահը Հայաստանը չէր փորձում դարձնել մեծ երկիր։ Նա փորձում էր մեծ աշխարհի մեջ փոքր Հայաստանին տալ մեծ պետության արժանապատիվ տեղ։

ՀԱԿ վարչության անդամ
Թելման Պետրոսյան