Թելման Պետրոսյան. ՆԱԽԱԳԱՀԸ (մաս 24)

Սկիզբը՝ այստեղ

ՆԱԽԱԳԱՀԸ

ՄԱՍ XXIV — ՀԱՐԿԵՐԸ, ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՄԱՐՄԻՆԸ ԵՎ ՇՈՒԿԱՅԱԿԱՆ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ
ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԻՑ ԴԵՊԻ ԱՆԿԱԽ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ

Անկախությունը Հայաստանին բերեց ոչ միայն սեփական դրոշ, զինանշան, բանակ և արտաքին քաղաքականություն։ Այն բերեց մի շատ ավելի դժվար խնդիր։
Պետք էր փոխել պետության տնտեսական մտածողությունը։

Խորհրդային համակարգում տնտեսությունը կառուցված էր պետական սեփականության, կենտրոնացված պլանավորման և միասնական տնտեսական տարածքի վրա։
Անկախ Հայաստանը այլևս չէր կարող ապրել այդ նույն տրամաբանությամբ։
ԽՍՀՄ-ը չկար։
Միասնական տնտեսական շուկան քանդվում էր։
Գործարանների հումքային և իրացման կապերը խզվում էին։
Պետական բյուջեն այլևս չէր կարող հենվել նախկին համակարգի վրա։

Եվ նոր Հայաստանի առաջ կանգնած էր մի հիմնարար հարց․
ինչպե՞ս ստեղծել այնպիսի տնտեսություն, որը կկարողանա գոյություն ունենալ անկախ պետության պայմաններում։ Պատասխանը պետք էր տալ ոչ միայն տնտեսական, այլև իրավական ճանապարհով։

• Պետք էր ստեղծել հարկային համակարգ։
• Պետք էր ստեղծել սեփականության նոր հարաբերություններ։
• Պետք էր օրենսդրորեն ճանաչել ձեռնարկատիրությունը։
• Պետք էր ստեղծել մասնավոր սեփականության պաշտպանություն։
• Պետք էր ձևավորել հարկ վճարողի և պետության հարաբերությունները։
• Պետք էր ստեղծել այնպիսի շուկա, որտեղ պետական ձեռնարկությունից բացի կարող էր գոյություն ունենալ մասնավոր ձեռնարկատեր։

Եվ այս ամբողջ փոփոխության քաղաքական պատասխանատվությունը կրում էր Հիմնադիր Նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի ղեկավարած նորանկախ պետությունը։

ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՍԿԻԶԲԸ

Անկախ պետությունը չի կարող գոյություն ունենալ առանց սեփական եկամուտների։
Բանակը պետք է ֆինանսավորվի։
Դպրոցները պետք է աշխատեն։
Հիվանդանոցները պետք է գործեն։
Պետական ծառայողները պետք է վարձատրվեն։
Պետք է պահպանվեն ճանապարհները, էներգետիկ համակարգը, պետական կառույցները։
Այս ամենի հիմքում պետական բյուջեն է։ Իսկ բյուջեի կարևորագույն աղբյուրներից մեկը հարկն է։ Հետևաբար հարկային համակարգ ստեղծելը նոր Հայաստանի համար երկրորդական տեխնիկական խնդիր չէր։
Դա պետականության հիմնարար խնդիր էր։

Դեռ 1991 թվականի հոկտեմբերի 2-ին Հայաստանի Նախարարների խորհուրդը որոշում ընդունեց ստեղծել գլխավոր պետական հարկային տեսչություն՝ հարկային օրենսդրության և տնտեսական իրավախախտումների նկատմամբ պետական վերահսկողության համակարգը ձևավորելու նպատակով։

Այսինքն՝ անկախության առաջին ամիսներին պետությունն արդեն սկսում էր կառուցել այն մարմինը, որը պետք է ապահովեր պետական եկամուտների հավաքագրումը։

ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՏԵՍՉՈՒԹՅՈՒՆԸ՝ ՈՐՊԵՍ ՆՈՐ ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՄԱՐՄԻՆ

1992 թվականին հարկային պետական տեսչությունն արդեն գործող պետական կառույց էր։

1992 թվականի հունիսի 15-ի կառավարության որոշմամբ հաստատվեց դրա կոլեգիայի կազմը։ Այդ ժամանակ հարկային պետական տեսչությունը ղեկավարում էր Սուրեն Սահակյանը, իսկ նրա տեղակալների թվում էին Ս. Մ. Սահակյանը, Է. Մ. Սանդոյանը և Պ. Դ. Սաֆարյանը։

Պաշտոնական պետական տվյալները ցույց են տալիս, որ 1992–1994 թվականներին հարկային պետական տեսչությունը ղեկավարել է Սուրեն Սահակյանը, 1994-ին՝ Պավել Սաֆարյանը, 1995–1997 թվականներին՝ կրկին Պավել Սաֆարյանը, իսկ 1997–1998 թվականներին՝ Արտաշես Թումանյանը։ 1998-ին նրան հաջորդեց Սմբատ Այվազյանը։

Այս անունները կարևոր են։ Որովհետև հարկային համակարգը նույնպես մեկ օրում և մեկ մարդու կողմից չի ստեղծվել։ Այն կառուցվել է մարդկանց աշխատանքով, որոնք պետք է նոր պետության համար ստեղծեին հարկային վարչարարության առաջին գործնական մեխանիզմները։

ՀԱՐԿԸ՝ ՈՐՊԵՍ ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՀԵՆԱՍՅՈՒՆ

Առաջին տարիներին հարկային հարաբերությունները դեռ ամբողջական և միասնական համակարգ չէին։
Ընդունվում էին առանձին օրենքներ, կառավարության որոշումներ, հարկային տեսչության հրահանգներ։
Սահմանվում էին տարբեր գործունեությունների հարկման կարգերը։
Կարգավորվում էին պետական և ոչ պետական ձեռնարկությունների բյուջետային վճարումները։

Արդեն 1991–1992 թվականների իրավական ակտերում հանդիպում ենք ոչ պետական ձեռնարկությունների նկատմամբ բյուջետային գանձումների, հարկային հաշվարկների և վճարումների կարգավորման մեխանիզմների։
Այսինքն՝ պետությունը սկսում էր ձևավորել մի նոր հարաբերություն. ձեռնարկատեր — պետություն։
Մարդը տնտեսական գործունեություն է իրականացնում։
Պետությունը սահմանում է կանոնը։
Ձեռնարկատերը վճարում է հարկ։
Պետությունը այդ հարկի հաշվին ֆինանսավորում է պետական գործառույթները։

Սա շուկայական տնտեսության ամենապարզ, բայց ամենակարևոր հիմքերից մեկն է։

1993․ ԱԱՀ-Ն ՄՏՆՈՒՄ Է ՆՈՐ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԿՅԱՆՔ

1993 թվականի հունիսի 30-ին ընդունվեց «Ավելացված արժեքի հարկի մասին» օրենքը, իսկ այն կիրառության մեջ մտավ 1993 թվականի հուլիսի 1-ից։
Սա կարևոր փոփոխություն էր։

ԱԱՀ-ն դարձավ նոր տնտեսական համակարգի կարևոր հարկային գործիքներից մեկը։
Հետագա տարիներին այդ օրենսդրությունը փոփոխվում և կատարելագործվում էր։ 1997 թվականի հունիսի 16-ին ընդունվեց ԱԱՀ-ի նոր օրենք, որն ուժի մեջ մտավ հուլիսի 1-ից և փոխարինեց 1993 թվականի օրենքը:

Այս գործընթացը ցույց է տալիս, որ հարկային համակարգը չէր ստեղծվում մեկ օրենքով։
Այն զարգանում էր։
Փորձարկվում էր։
Փոփոխվում էր։
Համապատասխանեցվում էր նոր տնտեսական հարաբերություններին։
Եվ հենց այդպես են ձևավորվում իրական պետական համակարգերը։

1997․ ՀԱՐԿԵՐԻ ՄԱՍԻՆ ՄԻԱՍՆԱԿԱՆ ՄՈՏԵՑՈՒՄ

1997 թվականի ապրիլի 14-ին ընդունվեց «Հարկերի մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքը։
Այն սահմանում էր հարկի հասկացությունը, հարկերի տեսակները, հարկային վեճերի լուծման կարգը, հարկային օրենսդրության հիմնական սկզբունքները և հարկային խախտումների համար պատասխանատվության հիմքերը։

Սա արդեն կարևոր քայլ էր դեպի համակարգված հարկային օրենսդրություն։ Պետությունը փորձում էր հստակեցնել ոչ միայն՝ ինչքա՞ն պետք է վճարի քաղաքացին կամ ձեռնարկությունը, այլև՝

• ո՞վ է հարկ վճարողը,
• ի՞նչ իրավունքներ ունի նա,
• ինչպե՞ս է իրականացվում հարկային վերահսկողությունը,
• ինչպե՞ս է լուծվում հարկային վեճը,
• և ի՞նչ պատասխանատվություն է առաջանում օրենքը խախտելու դեպքում։

Այս ամենն իրավական պետության տնտեսական բաղադրիչն էր։

ՇԱՀՈՒԹԱՀԱՐԿ ԵՎ ԵԿԱՄՏԱՀԱՐԿ

1997 թվականը կարևոր էր նաև շահութահարկի և եկամտահարկի օրենսդրության տեսանկյունից։
1997 թվականի սեպտեմբերի 30-ին ընդունվեց «Շահութահարկի մասին» օրենքը։
Այն սահմանում էր շահութահարկ վճարողների շրջանակը, հարկման դրույքաչափերը և հաշվարկման ու վճարման կարգը։
Իսկ նույն տարվա դեկտեմբերի 27-ին ընդունվեց «Եկամտահարկի մասին» օրենքը, որը կարգավորում էր ֆիզիկական անձանց եկամտահարկի հաշվարկման և վճարման հարաբերությունները։

Այսպիսով արդեն ձևավորվում էր հարկային համակարգի հիմնական կառուցվածքը։
Սպառում — ԱԱՀ։
Շահույթ — շահութահարկ։
Անձի եկամուտ — եկամտահարկ։
Իսկ այդ հարկերը պետք էր հավաքագրել պետական համակարգի միջոցով։

ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՄԱՐՄԻՆԸ ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՁԵՌՔՆ ԷՐ

1995 թվականի հոկտեմբերի 24-ին կառավարության որոշմամբ հարկային տեսչությունը վերակազմավորվեց պետական կառավարման հանրապետական մարմնի՝ գերատեսչության։ Այդ փոփոխությունը կատարվեց Նախագահի 1995 թվականի հոկտեմբերի 20-ի հրամանագրից բխող կարգավորման շրջանակում։

Այս քայլը նույնպես պատահական չէր։
Պետությունը մեծանում էր։
Տնտեսական հարաբերությունները բարդանում էին։
Հարկ վճարողների թիվը աճում էր։
Անհրաժեշտ էր ավելի կազմակերպված վարչական համակարգ։
Եվ այդ համակարգի ձևավորման մեջ իր գործնական ներդրումն ունեցան հարկային մարմնի ղեկավարները և աշխատակիցները։ Բայց այստեղ ևս պետք է տարբերել երկու մակարդակ։
Մասնագետները կառուցում էին հարկային մեքենան։
Պետական ղեկավարությունը սահմանում էր այն պետական համակարգի քաղաքական շրջանակը, որի մեջ այդ մեքենան պետք է գործեր։

Եվ այդ քաղաքական ղեկավարության կենտրոնում էր Հիմնադիր Նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանը։

ՇՈՒԿԱՅԱԿԱՆ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ ՉԷՐ ԿԱՐՈՂ ՍՏԵՂԾՎԵԼ ՀԱՅՏԱՐԱՐՈՒԹՅԱՄԲ

Հարկային համակարգը միայն շուկայի մի կողմն էր։ Մյուս կողմում սեփականությունն էր։ Խորհրդային Հայաստանում տնտեսության գերակշիռ մասը պետական սեփականություն էր։

Անկախ Հայաստանը պետք է պատասխաներ մի հարցի.

• Ի՞նչ է լինելու այդ ամբողջ պետական գույքի հետ։
• Գործարանների։
• Ձեռնարկությունների։
• Խանութների։
• Ծառայությունների օբյեկտների։
• Անավարտ շինարարությունների։
• Պետական այլ գույքի։

Այդ հարցի պատասխանը դարձավ սեփականաշնորհման և ապապետականացման գործընթացը։

ՍԵՓԱԿԱՆԱՇՆՈՐՀՈՒՄԸ՝ ՆՈՐ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅԱՆ ՍԿԻԶԲԸ

Հայաստանի անկախության առաջին տարիներին տնտեսական համակարգի փոփոխությունը դարձավ պետականաշինության կարևորագույն ուղղություններից մեկը։ Սեփականաշնորհումը այդ գործընթացի առանցքային բաղադրիչներից էր՝ նպատակ ունենալով պետական տնտեսությունից անցում կատարել մասնավոր սեփականության և շուկայական հարաբերությունների։

1990-ականների սկզբին այդ փոփոխությունները սկսվեցին ոչ միայն պետական ձեռնարկությունների ոլորտում։ Գյուղատնտեսական հողերի սեփականաշնորհման գործընթացը մեկնարկեց 1991 թվականին, իսկ պետական և հանրային բնակարանային ֆոնդի սեփականաշնորհումը՝ 1993 թվականից։ Այս գործընթացները ձևավորում էին նոր սեփականատերերի լայն շրջանակ և աստիճանաբար փոխում էին երկրի տնտեսական հարաբերությունների հիմքը։

1994 թվականի հունվարի 12-ին Գերագույն խորհուրդը հաստատեց պետական ձեռնարկությունների և անավարտ շինարարության օբյեկտների սեփականաշնորհման և ապապետականացման 1994 թվականի ծրագիրը։

1995 թվականի սեպտեմբերի 27-ին Ազգային ժողովը հաստատեց հաջորդ տարվա՝ 1996 թվականի սեփականաշնորհման ծրագիրը։

1995 թվականի ծրագրում սեփականաշնորհման նպատակների շարքում պաշտոնապես նշված էին ձեռնարկությունների արդյունավետության բարձրացումը, շուկայական տնտեսության ստեղծմանը նպաստող սեփականատերերի ձևավորումը, մրցակցային միջավայրի ստեղծումը, ապամենաշնորհացումը և օտարերկրյա ներդրումների ներգրավմանը նպաստելը։

Այսինքն՝ սեփականաշնորհման գաղափարը իրավական փաստաթղթերում ներկայացվում էր ոչ միայն որպես պետական գույքը վաճառելու գործընթաց։

Այն ներկայացվում էր որպես տնտեսական համակարգի փոփոխություն։
Պետական ձեռնարկությունից՝ մասնավոր սեփականատեր։
Կենտրոնացված տնտեսությունից՝ շուկա։
Պետական մենաշնորհից՝ մրցակցություն։
Եվ այս փոփոխության էությունը հենց այստեղ էր․ ձևավորվում էր ոչ միայն սեփականության նոր կառուցվածք, այլև տնտեսական հարաբերությունների նոր համակարգ, որտեղ սեփականատերը, ձեռնարկատերը, ներդրողը և մրցակցությունը պետք է դառնային տնտեսության բնական բաղադրիչներ։

ԱՅՍՏԵՂ ԷՐ ՆԱԽԱԳԱՀԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՄՏԱԾՈՂՈՒԹՅԱՆ ՄԵԾ ՓՈՐՁՈՒԹՅՈՒՆԸ

Սեփականաշնորհումը հասարակության համար ամենահեշտ փոփոխությունը չէր։
Որովհետև պետությունը փոխում էր ոչ միայն տնտեսության օրենքները։
Այն փոխում էր մարդկանց պատկերացումը սեփականության մասին։

Տասնամյակներ շարունակ մարդը սովոր էր պետական գործարանին։
Պետական խանութին։
Պետական ծառայությանը։
Պետական բնակարանային ֆոնդին։
Պետական տնտեսությանը։

Այժմ պետք էր ասել՝ սեփականությունը կարող է լինել նաև մասնավոր։
Սա տնտեսական հեղափոխություն էր իրավական իմաստով։
Եվ դրա համար անհրաժեշտ էր քաղաքական կամք։

1995 թվականի սեփականաշնորհման գործընթացում Նախագահի ստորագրությունը բազմաթիվ պետական որոշումների վրա ուղղակիորեն փաստագրված է։ Օրինակ՝ նոյեմբերի 24-ի սեփականաշնորհման պետական հանձնաժողովի որոշումը հաստատող կառավարության ակտը վավերացված է Լևոն Տեր-Պետրոսյանի կողմից։
1995 թվականի դեկտեմբերի 8-ի նմանատիպ որոշումն էլ կրկին վավերացված է նրա ստորագրությամբ։

Այս փաստաթղթերը ցույց են տալիս, որ սեփականաշնորհման գործընթացը գտնվում էր պետության բարձրագույն քաղաքական և վարչական համակարգի ուշադրության կենտրոնում։

ՀՐԱՆՏ ԲԱԳՐԱՏՅԱՆ․ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՓՈԽԱԿԵՐՊՄԱՆ ԳԼԽԱՎՈՐ ԴԵՄՔԵՐԻՑ ՄԵԿԸ

Այս պատմությունը հնարավոր չէ ներկայացնել առանց Հրանտ Բագրատյանի։
Նա 1991–1993 թվականներին եղել է փոխվարչապետ և էկոնոմիկայի նախարար։
Բագրատյանի անունը կապվում է Հայաստանի տնտեսական վերափոխումների առաջին շրջանի հետ՝ այն ժամանակ, երբ պետք էր խորհրդային պլանային տնտեսությունից անցում կատարել շուկայական հարաբերությունների։

Նրա դերը պետք է հիշատակել հենց այդ համատեքստում։
Առաջին նախագահը՝ քաղաքական պետության ղեկավարը։
Հրանտ Բագրատյանը՝ տնտեսական քաղաքականության առանցքային գործիչներից մեկը։
Եվ նրանց կողքին՝ բազմաթիվ նախարարներ, տնտեսագետներ, պետական պաշտոնյաներ և մասնագետներ։

Պետականաշինությունը մեկ մարդու աշխատանք չէր։ Բայց դրա քաղաքական կենտրոնը նախագահական իշխանությունն էր։

ԼԵՎՈՆ ԲԱՐԽՈՒԴԱՐՅԱՆԸ՝ ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՊԵՏԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄՅՈՒՍ ՀԵՆԱՍՅՈՒՆԸ

Լևոն Բարխուդարյանը 1993–1997 թվականներին զբաղեցրել է ֆինանսների նախարարի պաշտոնը։ Նրա անունը մենք արդեն հանդիպել ենք դրամի ստեղծման պատմության մեջ։
Սակայն այստեղ նրա դերը այլ տեսանկյունից է կարևոր։
Ֆինանսների նախարարությունը նոր պետության մեջ պետք է ապահովեր պետական ֆինանսների կառավարման համակարգը։

• Հարկեր։
• Բյուջե։
• Պետական ծախսեր։
• Ֆինանսական կարգապահություն։

Եվ այս համակարգի ձևավորումը պետք էր իրականացնել այն տարիներին, երբ պետության ֆինանսական հնարավորությունները չափազանց սահմանափակ էին։
Այդ պատճառով ֆինանսների նախարարության և հարկային մարմնի աշխատանքը պետք է դիտարկել նույն պետականաշինական շղթայի մեջ։
Հարկը հավաքվում է → բյուջեն ձևավորվում է → պետությունը ֆինանսավորում է իր գործառույթները։

ՍԵՓԱԿԱՆԱՇՆՈՐՀՄԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԻ ՄՅՈՒՍ ԴԵՄՔԵՐԸ

Սեփականաշնորհման գործընթացն էլ ուներ իր մասնագետներն ու պետական պատասխանատուները։

1996 թվականին ձևավորվեց նաև Սեփականաշնորհման և օտարերկրյա ներդրումների նախարարության ինստիտուտը, որի նախարարներից էր Նորայր Խաչատրյանը։ ՀՀ կառավարության նախկին նախարարների ցանկում նրա պաշտոնավարումը նշված է 1996 թվականին։

Այս անունների հիշատակումը կարևոր է ոչ թե պաշտոնների երկար ցանկ կազմելու համար։ Այլ մեկ պարզ պատճառով։ Պետությունը ստեղծվում է մարդկանց միջոցով։
Նախագահը չի կարող ինքնուրույն գրել յուրաքանչյուր օրենք։
Նախարարը չի կարող ինքնուրույն ղեկավարել ամբողջ ոլորտը։
Տեսչության պետը չի կարող միայնակ կառուցել ամբողջ հարկային համակարգը։
Տնտեսագետը չի կարող միայնակ փոխել ամբողջ տնտեսությունը։
Բայց երբ այս մարդկանց աշխատանքը միավորվում է մեկ պետական քաղաքականության մեջ, ձևավորվում է ինստիտուտ։

1997․ ՀԱՐԿԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ ՍՏԱՆՈՒՄ Է ԱՎԵԼԻ ԱՄԲՈՂՋԱԿԱՆ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔ

1997 թվականի հարկային օրենսդրության փաթեթը կարևոր էր հենց այդ պատճառով։

• «Հարկերի մասին» օրենք։
• «Ավելացված արժեքի հարկի մասին» նոր օրենք։
• «Շահութահարկի մասին» օրենք։
• «Եկամտահարկի մասին» օրենք։

Այս օրենքներով պետությունը փորձում էր հստակեցնել տնտեսական հարաբերությունների հիմնական հարկային կանոնները։

Այս փուլում արդեն կարելի էր տեսնել պետության նոր տնտեսական կառուցվածքը։

• Պետություն։
• Հարկային մարմին։
• Հարկ վճարող։
• Ձեռնարկություն։
• Մասնավոր սեփականություն։
• Բյուջե։
• Շուկա։
• Օրենք։

Սա արդեն խորհրդային տնտեսության վարչական տրամաբանությունը չէր։ Սա անկախ Հայաստանի տնտեսական իրավակարգն էր։

ՀԻՄՆԱԴԻՐ ՆԱԽԱԳԱՀԻ ԴԵՐԸ

Եվ այստեղ է, որ այս պատմությունը վերադառնում է իր գլխավոր կերպարին։ Լևոն Տեր-Պետրոսյանին։

Նրան կարելի է գնահատել տարբեր քաղաքական տեսանկյուններից։ Բայց պետականաշինության այս հատվածում փաստաթղթային պատկերը բավական հստակ է։

Նրա նախագահության տարիներին Հայաստանը սկսեց կառուցել այն տնտեսական համակարգը, որը պետք էր անկախ պետությանը։

• Ստեղծվեց հարկային պետական մարմին։
• Ձևավորվեց հարկային օրենսդրություն։
• Ստեղծվեց սեփականության նոր իրավական միջավայր։
• Սկսվեց պետական ձեռնարկությունների սեփականաշնորհման և ապապետականացման գործընթացը։
• Սահմանվեցին շուկայական հարաբերությունների իրավական հիմքերը։
• Ստեղծվեց ազգային արժույթը։
• Ձևավորվեց Կենտրոնական բանկի և բանկային համակարգի նոր կառուցվածքը։

Եվ այս ամենը կատարվում էր նույն պատմական ժամանակաշրջանում։ Այդ պատճառով Հիմնադիր Նախագահի պետական գործչի դերը միայն նախագահի պաշտոնը զբաղեցնելը չէր։

Նա ղեկավարում էր այն ժամանակաշրջանը, երբ պետք էր որոշել՝ ինչպիսի՞ պետություն է լինելու անկախ Հայաստանը։ Խորհրդային վարչակա՞ն պետություն՝ նոր դրոշով։ Թե՞ իրավական, սեփականության բազմազան ձևեր ունեցող, շուկայական տնտեսությամբ և սեփական ֆինանսական համակարգով անկախ հանրապետություն։

Պետության ընտրած ուղղությունը փաստագրված է ընդունված օրենքների և պետական ծրագրերի մեջ։

ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ՓՈԽՈՒՄ ԷՐ ՈՉ ՄԻԱՅՆ ՕՐԵՆՔԸ, ԱՅԼ ՄԱՐԴՈՒ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԴԵՐԸ

Խորհրդային համակարգում մարդը հիմնականում տնտեսական համակարգի աշխատողն էր:

Նոր Հայաստանում աստիճանաբար ձևավորվում էր մեկ այլ պատկեր։

Մարդը կարող էր դառնալ սեփականատեր։

• Կարող էր հիմնել ձեռնարկություն։
• Կարող էր զբաղվել առևտրով։
• Կարող էր աշխատել մասնավոր ոլորտում։
• Կարող էր դառնալ հարկ վճարող։
• Կարող էր ունենալ սեփական տնտեսական պատասխանատվություն։

Այս փոփոխությունը միայն տնտեսական չէր։ Այն փոխում էր քաղաքացու հարաբերությունը պետության հետ։

Պետությունը այլևս միայն աշխատանքի բաժանող կամ արտադրության պլանավորող կառույց չէր։ Այն դառնում էր կանոններ սահմանող պետություն։

Եվ այդ անցումը հենց անկախության տնտեսական իմաստներից մեկն էր։

ԵՎ ԱՅՍՏԵՂ Է ՊԵՏԱԿԱՆԱՇԻՆՈՒԹՅԱՆ ԻՐԱԿԱՆ ՄԵԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

Պատմության մեջ հաճախ հիշվում են մեծ քաղաքական ելույթները։

Հիշվում են պատերազմները։

Հիշվում են ընտրությունները։

Հիշվում են քաղաքական ճգնաժամերը։

Բայց պետությունը ամեն օր կառուցվում է շատ ավելի լուռ։

• Երբ ընդունվում է հարկային օրենք։
• Երբ ստեղծվում է հարկային տեսչություն։
• Երբ որոշվում է՝ ինչպես է հաշվարկվելու հարկը։
• Երբ սեփականության իրավունքը ստանում է օրենքի պաշտպանություն։
• Երբ պետական ձեռնարկությունը դառնում է սեփականաշնորհման օբյեկտ։
• Երբ մարդը դառնում է ձեռնարկատեր։
• Երբ պետությունը սկսում է հարկ հավաքել ոչ թե վարչական կամայականությամբ, այլ օրենքով սահմանված կարգով։

Եվ հենց այդ լուռ գործընթացների մեջ է ձևավորվում պետության իրական մարմինը։

Հիմնադիր Նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի նախագահության շրջանի պետականաշինությունը պետք է հասկանալ նաև այս տեսանկյունից։

Նա ղեկավարում էր մի երկիր, որը ոչ միայն անկախություն էր ձեռք բերել, այլև պետք է սովորեր ինչպես ապրել անկախության պայմաններում։

Դրա համար անհրաժեշտ էր նոր օրենք։

• Նոր հարկ։
• Նոր սեփականատեր։
• Նոր ձեռնարկատեր։
• Նոր պետական մարմին։
• Նոր բյուջե։
• Նոր տնտեսական մտածողություն։

Եվ այս ամբողջի կենտրոնում մի գաղափար էր՝ անկախ պետությունը պետք է ունենա սեփական տնտեսական հիմքը։

1991-ին Հայաստանը վերականգնեց իր քաղաքական անկախությունը։

1990-ականների ընթացքում այդ անկախությունը սկսեց ստանալ տնտեսական մարմին։

• Հարկային համակարգը դրա մի մասն էր։
• Սեփականության իրավունքը՝ մյուսը։
• Շուկան՝ երրորդը։
• Դրամը՝ չորրորդը։
• Բանկային համակարգը՝ հինգերորդը։

Եվ այս բոլորի ամբողջությունն էր, որ անկախությունը վերածում էր գործող պետականության։

Հիմնադիր Նախագահը ժառանգեց ոչ թե պատրաստի պետություն, այլ պետություն կառուցելու պատմական պատասխանատվություն։

Եվ այդ պետությունը կառուցվում էր ոչ միայն սահմանին ու դիվանագիտական սեղանի շուրջ։

Այն կառուցվում էր նաև հարկային տեսչության սենյակներում, նախարարությունների աշխատասենյակներում, Ազգային ժողովի դահլիճում, պետական ձեռնարկությունների վերակազմավորման փաստաթղթերում և այն օրենքների էջերում, որոնց միջոցով Հայաստանը փորձում էր առաջին անգամ սեփական տնտեսական կյանքը կարգավորել իր անունով և իր օրենքներով։

ՀԱԿ վարչության անդամ
Թելման Պետրոսյան