Թելման Պետրոսյան. ՆԱԽԱԳԱՀԸ (մաս 26)
Սկիզբը՝ այստեղ
ՆԱԽԱԳԱՀԸ
ՄԱՍ XXVI — ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԵՎ ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ՄԱՐՄՆԻ ՁԵՎԱՎՈՐՈՒՄԸ
ԱՆԿԱԽՈՒԹՅՈՒՆԸ ՊԵՏՔ Է ՈՒՆԵՆԱՐ ՆԱԵՎ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՄԱՐՄԻՆ
Անկախ պետություն ստեղծելը միայն դրոշ, զինանշան, սահման և դիվանագիտական հարաբերություններ ունենալը չէր։
Պետությունը պետք է ունենար նաև իր տնտեսական մարմինը։
Պետք էր որոշել՝ որտեղից է ձևավորվելու պետական բյուջեն, ով է հավաքելու հարկերը, ով է վերահսկելու սահմանով անցնող ապրանքները, ինչ կարգավիճակ ունի սեփականությունը, ինչպես է ստեղծվում ձեռնարկություն, ինչ իրավունքներ ունի ձեռնարկատերը, ինչպես է պետությունը տնօրինում իր գույքը և, ամենակարևորը՝ ինչ է տեղի ունենում այն քաղաքացու հետ, որը նոր տնտեսական համակարգի պայմաններում հայտնվում է սոցիալական դժվարության մեջ։
Սա էր անկախության ամենաբարդ կողմերից մեկը։
Խորհրդային տնտեսությունից ժառանգություն էր մնացել միասնական մի համակարգ, որի արտադրական կապերը, ֆինանսական հոսքերը, մատակարարումները և շուկաները կապված էին ԽՍՀՄ ամբողջ տարածքի հետ։ Խորհրդային համակարգի փլուզմամբ այդ կապերը խզվեցին, իսկ Հայաստանը պետք է կարճ ժամանակում ստեղծեր սեփական տնտեսական կառավարման մեխանիզմներ։
Այս պատճառով 1990-ականների տնտեսական պատմությունը պետք է դիտարկել ոչ միայն որպես ճգնաժամի պատմություն, այլև որպես պետական տնտեսական մարմնի ձևավորման պատմություն։
ՍԵՓԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔԸ՝ ՆՈՐ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅԱՆ ՍԿԻԶԲԸ
Նոր տնտեսական համակարգի հիմքը սեփականության հարցն էր։
Դեռ 1990 թվականի դեկտեմբերի 1-ից կիրառության մեջ մտավ «Հայաստանի Հանրապետությունում սեփականության մասին» օրենքը։ Սա չափազանց կարևոր իրավական փոփոխություն էր, որովհետև սեփականության հարաբերությունները սկսեցին կարգավորվել արդեն հանրապետական իրավական համակարգի շրջանակում։
Այսինքն՝ նոր Հայաստանի տնտեսական համակարգը սկսեց ձևավորվել դեռևս մինչև ԽՍՀՄ վերջնական փլուզումը։
Սեփականությունը այլևս միայն պետական տնտեսության ներսում գոյություն ունեցող կատեգորիա չէր։ Իրավական համակարգը պետք է հնարավորություն տար ձևավորելու սեփականության տարբեր ձևեր և դրանց հիման վրա տնտեսական գործունեություն։
Հետագայում հենց այս իրավական հիմքի վրա պետք է զարգանային սեփականաշնորհումը, մասնավոր ձեռնարկությունները, ձեռնարկատիրությունը և շուկայական հարաբերությունները։
Սակայն այստեղ պետք է հասկանալ ամենակարևոր հանգամանքը։
Սեփականաշնորհումը միայն պետական գույքը մասնավորին փոխանցելը չէր։ Դա ամբողջ տնտեսական հարաբերության փոփոխություն էր։
Պետությունը պետք է աստիճանաբար անցներ արտադրության անմիջական կառավարումից դեպի կանոններ սահմանողի, վերահսկողի և հանրային շահը պաշտպանողի դերակատարություն:
ՁԵՌՆԱՐԿԱՏԵՐԸ՝ ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ ՔԱՂԱՔԱՑՈՒՑ ԴԵՊԻ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՂ ԱՆՁ
1992 թվականին ընդունված «Ձեռնարկությունների և ձեռնարկատիրական գործունեության մասին» օրենքը դարձավ այս փոփոխության կարևոր իրավական քայլերից մեկը։
Դրա ընդունումից հետո կառավարությունը սկսեց վերակազմավորել նախկին տնտեսական կարգավորումները և նոր օրենքին համապատասխանեցնել ձեռնարկությունների ու ձեռնարկատիրական գործունեության հետ կապված նախկին որոշումները։
Միաժամանակ պետությունը չէր կարող միանգամից հրաժարվել բոլոր ռազմավարական ձեռնարկությունների վերահսկողությունից։
1992 թվականի հուլիսին կառավարության որոշմամբ սահմանվեց հատուկ նշանակության պետական ձեռնարկությունների ցանկ։ Այդ ցանկում ընդգրկված էին էներգետիկայի, կապի, երկաթուղու, օդանավակայանների, մետրոյի, ջրամատակարարման, ռազմական արդյունաբերության և այլ ոլորտների կառույցներ։
Այս փաստը ցույց է տալիս, որ այդ ժամանակաշրջանի տնտեսական քաղաքականությունը «պետությունից ամբողջական հրաժարում» չէր։
Ընդհակառակը։
Պետությունը փորձում էր տարբերակել՝ ինչը կարող է փոխանցվել շուկային, և ինչը պետք է մնա պետական վերահսկողության ներքո՝ ազգային անվտանգության, էներգետիկայի, կապի, տրանսպորտի և հասարակական կարևոր ծառայությունների պատճառով։
Սա պետական տնտեսական մտածողության կարևոր առանձնահատկություն էր։
ՍԱՀՄԱՆԸ ԴԱՌՆՈՒՄ ԷՐ ՆԱԵՎ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՍԱՀՄԱՆ
Անկախ պետությունը պետք է ունենար ոչ միայն քաղաքական, այլև տնտեսական սահման։
1992 թվականի հունվարի 4-ին Առաջին նախագահի հրամանագրով ստեղծվեց Հայաստանի Հանրապետության մաքսային վարչությունը։
Հրամանագրում մաքսային վարչության ստեղծման անհրաժեշտությունը կապվում էր Հայաստանի միասնական տնտեսական տարածքի պաշտպանության հետ։ Նոր մարմնին վերապահվեց մաքսային գործի պետական կառավարումը, մաքսային մարմինների գործունեության համակարգումը և միջազգային կազմակերպություններում Հայաստանի շահերի ներկայացումը։
Սա իր ժամանակի համար հիմնարար քայլ էր։
Որովհետև երբ պետությունը չունի սեփական մաքսային համակարգ, այն ամբողջությամբ չի վերահսկում իր տնտեսական սահմանը։
Մաքսային համակարգը պետության համար նշանակում էր՝
- վերահսկել ապրանքների ներմուծումն ու արտահանումը,
- պաշտպանել ներքին շուկան,
- հավաքագրել մաքսային վճարները,
- վերահսկել արտաքին տնտեսական շրջանառությունը,
- պայքարել մաքսային խախտումների դեմ,
- և, ամենակարևորը, իրականացնել տնտեսական ինքնիշխանություն։
1993 թվականի հուլիսի 19-ին ընդունված Մաքսային օրենսգիրքն արդեն հստակ ձևակերպեց այդ նպատակները․ տնտեսական ինքնիշխանության և անվտանգության ապահովում, ներքին շուկայի պաշտպանություն և արտաքին տնտեսական կապերի զարգացում։
Այսպիսով՝ 1992 թվականին ստեղծված մարմինը աստիճանաբար վերածվում էր ամբողջական մաքսային համակարգի։
ՊԵՏԱԿԱՆ ԲՅՈՒՋԵՆ՝ ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՍԻՐՏԸ
Պետությունը չի կարող գոյություն ունենալ առանց բյուջեի։
- Բանակը պետք է ֆինանսավորվի ։
- Դպրոցները՝ նույնպես։
- Հիվանդանոցները։
- Պետական կառավարման համակարգը։
- Սոցիալական վճարումները։
- Ենթակառուցվածքները։
- Արտակարգ իրավիճակների կառավարումը։
Այս ամենի հիմքում պետական ֆինանսներն են։
1990-ականների առաջին կեսին Հայաստանը պետք է ձևավորեր այդ համակարգը այն պայմաններում, երբ տնտեսությունը կտրուկ անկում էր ապրում, արտադրական կապերը փլուզվել էին, իսկ դրամավարկային համակարգը դեռ ամբողջությամբ չէր կայացել։
1995 թվականի պետական բյուջեի կատարողականի պաշտոնական տվյալները արդեն ցույց են տալիս ձևավորված հարկային և ոչ հարկային եկամուտների կառուցվածք։ Այդ տարվա պետական բյուջեի եկամուտները կազմել էին 94.458 մլրդ դրամ, ծախսերը՝ 125.551 մլրդ դրամ։ Հարկային եկամուտները կազմել էին 55.407 մլրդ դրամ։
Այդ հարկային եկամուտների կազմում արդեն առանձին երևում էին ավելացված արժեքի հարկը, շահութահարկը, եկամտահարկը, հողի հարկը, մաքսային տուրքերը և այլ մուտքեր։
Այս թվերը միայն ֆինանսական վիճակագրություն չեն։ Դրանք ցույց են տալիս, որ անկախ Հայաստանը աստիճանաբար ձեռք էր բերում այն, ինչ յուրաքանչյուր պետության համար կենսական նշանակություն ունի՝ սեփական եկամուտների հավաքագրման և դրանք պետական նպատակներով վերաբաշխելու կարողություն։
ԲՅՈՒՋԵՆ ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ԹՎԱՅԻՆ ԱՐՏԱՀԱՅՏՈՒԹՅՈՒՆՆ Է
Բյուջեն պարզապես եկամուտների և ծախսերի ցուցակ չէ։ Այն ցույց է տալիս, թե պետությունն ինչն է համարում առաջնահերթություն։
1990-ականների Հայաստանում առաջնահերթությունները թելադրվում էին բացառիկ ծանր պայմաններով՝ պատերազմ, շրջափակում, էներգետիկ ճգնաժամ, փախստականների խնդիր, սոցիալական ծանր վիճակ և տնտեսական վերափոխում։
Ուստի այդ տարիների պետական բյուջեն պետք է հասկանալ իր ժամանակի իրականության մեջ։
Պետությունը միաժամանակ պետք է ֆինանսավորեր անվտանգությունը, պահեր պետական ապարատը, աջակցեր սոցիալական համակարգին և ստեղծեր շուկայական տնտեսության համար անհրաժեշտ նոր կառույցներ։
Այս հակասությունն էր նոր Հայաստանի տնտեսական կառավարման ամենադժվար խնդիրներից մեկը։
ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԱՌԱՋԻՆ ՀԻՄՔԵՐԸ
Շուկայական տնտեսության անցումը չէր կարող նշանակել, որ պետությունը հրաժարվում է քաղաքացուց։
Ընդհակառակը։
Հենց տնտեսական համակարգի փոփոխության ժամանակ էր անհրաժեշտ ստեղծել սոցիալական պաշտպանության նոր մեխանիզմներ։
1991 թվականի մարտի 13-ին գրանցվեց Հայաստանի Հանրապետության սոցիալական ապահովագրության ֆոնդի կանոնադրությունը։ Այդ համակարգում ներգրավվում էին ձեռնարկությունները, հիմնարկները, կազմակերպությունները, կոոպերատիվները և տարբեր տնտեսական սուբյեկտներ։
1992 թվականի հունվարի 4-ին Առաջին նախագահի հրամանագրով սահմանվեցին պետական սոցիալական ապահովագրության մուծումների դրույքաչափերը և բարձրացվեցին կենսաթոշակների նվազագույն չափերը։ Հրամանագիրը նաև նախատեսում էր աշխատող կենսաթոշակառուների կենսաթոշակների վճարում՝ առանց եկամտի կամ աշխատավարձի չափով սահմանափակման։
Սա կարևոր է մեկ պատճառով։
Նոր տնտեսական համակարգը կառուցվում էր ոչ միայն շուկայի, այլև սոցիալական պատասխանատվության մեխանիզմների հետ միասին։
«ՓԱՐՈՍԸ»՝ ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ՊԵՏՔ Է ՏԵՍՆԵՐ ԱՆԱՊԱՀՈՎ ՔԱՂԱՔԱՑՈՒՆ
1990-ականների սկզբի սոցիալական վիճակը ծայրահեղ ծանր էր։
Աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարության պաշտոնական պատմական ակնարկի համաձայն՝ 1992 թվականին հանրապետությունում պաշտոնապես հայտարարված աղքատության մակարդակը հասնում էր 94 տոկոսի։ Նույն ժամանակահատվածում տնտեսական բարեփոխումներին զուգահեռ ստեղծվում էին սոցիալական աջակցության նոր մեխանիզմներ։
Այդ պայմաններում ձևավորվեց «Փարոս» համակարգը։
Դրա նպատակը մարդասիրական օգնությունը պարզապես ընդհանուր զանգվածով բաժանելը չէր։ Պետք էր հասկանալ՝ ով է իրականում կարիքավոր, ինչ ընտանիք օգնության կարիք ունի և ինչ չափով։
Սոցիալական ծառայությունների տարածքային համակարգի միջոցով պետությունը սկսեց ձևավորել հասցեական աջակցության մեխանիզմ։
Պաշտոնական պատմական ակնարկում նշվում է, որ այդ ժամանակաշրջանում ստեղծվեցին սոցիալական ծառայությունների ինստիտուտը, կենսաթոշակային և զբաղվածության հիմնադրամը, զբաղվածության և սոցիալական ծառայությունները, ինչպես նաև մշակվեցին սոցիալական քաղաքականության մի շարք օրենսդրական և ծրագրային հիմքեր։
Այս աշխատանքում առանձնահատուկ դեր է ունեցել Աշխատանքի և սոցիալական ապահովության համակարգի ղեկավար Աշոտ Եսայանը, որի անմիջական ղեկավարությամբ 1990-1995 թվականներին ձևավորվել են մի շարք սոցիալական կառույցներ և մշակվել սոցիալական քաղաքականության ծրագրեր։
Այսինքն՝ այստեղ նույնպես պետության կառուցումը մեկ մարդու աշխատանքի արդյունք չէր։
Առաջին նախագահը քաղաքական պատասխանատվության կենտրոնում էր, սակայն համակարգերը ստեղծվում էին նախարարների, պաշտոնյաների, մասնագետների և պետական ապարատի բազմաթիվ աշխատակիցների համատեղ աշխատանքի միջոցով։
ՊԵՏԱԿԱՆ ՁԵՌՆԱՐԿՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՄԱՍՆԱՎՈՐ ՁԵՌՆԱՐԿԱՏԵՐԸ
1990-ականների Հայաստանի տնտեսական համակարգում միաժամանակ գոյություն ունեին երկու գործընթաց։
Մի կողմից՝ պետական ձեռնարկությունների վերակազմավորում և սեփականաշնորհում։
Մյուս կողմից՝ մասնավոր ձեռնարկատիրության ձևավորում։
Այս երկուսի միջև ճիշտ հավասարակշռությունը պետության համար ռազմավարական խնդիր էր։
Պետությունը չէր կարող միանգամից վաճառել ամեն ինչ։
1992 թվականի հատուկ նշանակության պետական ձեռնարկությունների ցանկում, օրինակ, ընդգրկված էին «Հայէներգո»-ն, Հայկական ատոմակայանը, «Հայգազարդ»-ը, երկաթուղին, օդանավակայանները, Երևանի մետրոպոլիտենը, ջրամատակարարման կառույցները և կապի ռազմավարական օբյեկտները։
Այսինքն՝ տնտեսական ազատականացման կողքին պահպանվում էր ռազմավարական ոլորտների պետական վերահսկողության գաղափարը։
Այդ մոտեցումը կարևոր է հասկանալու համար։
Շուկան պետության բացակայությունը չէ։ Շուկան պետության կողմից սահմանված կանոնների շրջանակում գործող տնտեսական հարաբերություն է։
ՍԵՓԱԿԱՆԱՇՆՈՐՀՈՒՄԸ՝ ՈՐՊԵՍ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆ
1994-1995 թվականներին արդեն ավելի համակարգված դարձավ պետական ձեռնարկությունների սեփականաշնորհման քաղաքականությունը։
Պետական գույքի սեփականաշնորհման ծրագրերը նպատակ ունեին ձևավորել սեփականատերերի նոր շերտ, բարձրացնել ձեռնարկությունների արդյունավետությունը, զարգացնել մրցակցությունը, խթանել ներդրումները և տնտեսությունը տեղափոխել շուկայական հարաբերությունների դաշտ։
Այդ գործընթացի իրավական և կազմակերպական մեխանիզմները հետագայում դարձան Հայաստանի տնտեսական վերափոխման ամենաքննարկվող հատվածներից մեկը։
Այստեղ նույնպես պետք է տարբերել երկու հարց։
Մեկը՝ ինչ էր պետությունը փորձում կառուցել։
Մյուսը՝ ինչպես և որքան արդյունավետ իրականացվեց այդ գործընթացը։
Դրանք նույն հարցերը չեն։
1990-ականների սեփականաշնորհման արդյունքների վերաբերյալ հետագայում ձևավորվեցին տարբեր գնահատականներ, և այդ գնահատականները պետք է դիտարկել առանձին՝ սեփականաշնորհման սկզբնական պետական նպատակներից։
ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ՍԿՍՈՒՄ ԷՐ ՍՏԵՂԾԵԼ ԻՐ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ «ՈՍԿՐԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ»
Եթե նախորդ մասերում խոսում էինք հարկային մարմնի, դրամի և բանկային համակարգի մասին, ապա այստեղ արդեն ամբողջական պատկերը սկսում է երևալ։
- Մի կողմում՝ հարկային համակարգն էր։
- Մյուսում՝ մաքսային համակարգը։
- Կենտրոնում՝ պետական բյուջեն։
- Դրանց կողքին՝ սեփականության իրավունքը։
- Հետո՝ ձեռնարկատիրությունը և մասնավոր տնտեսությունը։
- Եվ այդ ամենի ներքևում՝ սոցիալական պաշտպանության համակարգը։
Սրանք իրարից առանձին կառույցներ չէին։ Դրանք մեկ պետական տնտեսական մարմնի տարբեր օրգաններն էին։
- Առանց հարկերի՝ բյուջե չէր լինի։
- Առանց բյուջեի՝ սոցիալական քաղաքականություն չէր լինի։
- Առանց սեփականության իրավունքի՝ մասնավոր տնտեսություն չէր ձևավորվի։
- Առանց ձեռնարկատիրության՝ շուկա չէր ստեղծվի։
- Առանց մաքսային համակարգի՝ տնտեսական սահմանը լիարժեք վերահսկելի չէր լինի։
- Առանց սոցիալական պաշտպանության՝ տնտեսական անցումը հասարակության համար կարող էր դառնալ ավելի ծանր։
Այս ամբողջ համակարգը պետք էր ստեղծել մի ժամանակ, երբ պետությունն ինքն էր դեռ նոր ձևավորվում։
ԱՌԱՋԻՆ ՆԱԽԱԳԱՀԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՄՏԱԾՈՂՈՒԹՅԱՆ ՄԵԿ ԱՅԼ ՉԱՓՈՒՄԸ
Առաջին նախագահի պաշտոնավարման շրջանի տնտեսական պատմությունը հաճախ ներկայացվում է միայն ճգնաժամի, աղքատության, գործազրկության և տնտեսական անկման միջոցով։
Այդ խնդիրները իրական էին և դրանցից հնարավոր չէր խուսափել։ Բայց նույն ժամանակահատվածում տեղի էր ունենում մեկ այլ գործընթաց, որը շատ ավելի երկարաժամկետ նշանակություն ուներ։
Խորհրդային տնտեսական համակարգի տեղում կառուցվում էր Հայաստանի Հանրապետության տնտեսական համակարգը։
- Ստեղծվում էին պետական եկամուտների հավաքագրման մեխանիզմներ։
- Ստեղծվում էր մաքսային սահման։
- Սահմանվում էր սեփականության իրավական դաշտ։
- Ձևավորվում էր ձեռնարկատիրական գործունեության իրավական հիմքը։
- Պետական ձեռնարկությունները բաժանվում էին ռազմավարական և սեփականաշնորհման ենթակա ոլորտների։
- Ստեղծվում էին սոցիալական ապահովության նոր մեխանիզմներ։
Եվ այս ամենը կատարվում էր պատերազմի, շրջափակման, էներգետիկ ճգնաժամի և նախկին տնտեսական տարածքի փլուզման պայմաններում։
Այդ պատճառով Առաջին նախագահի տնտեսական ժառանգության ուսումնասիրությունը պետք է դուրս գա միայն այն հարցից, թե ինչքան էր ապրանքը թանկացել կամ ինչքան էր մարդը վաստակում։
Պետք է հարցնել նաև՝ ի՞նչ պետություն էր կառուցվում այդ ամենի տակ։
ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ՍՏԵՂԾՎՈՒՄ ԷՐ ՆԱԵՎ ՀԱՐԿՎՈՂԻ, ՍԵՓԱԿԱՆԱՏԻՐՈՋ ԵՎ ՔԱՂԱՔԱՑՈՒ ՄԻՋԵՎ
Խորհրդային քաղաքացուց անկախ Հայաստանի քաղաքացի դառնալը միայն անձնագրի փոփոխություն չէր։ Նա աստիճանաբար դառնում էր նոր տնտեսական հարաբերությունների մասնակից։
- Նա կարող էր դառնալ սեփականատեր։
- Ձեռնարկատեր։
- Աշխատող։
- Հարկատու։
- Սոցիալական աջակցության շահառու։
Եվ այդ բոլոր դերերի համար պետությունը պետք է ստեղծեր օրենք և պետական մարմին։
Ահա այստեղ է, որ պետականաշինությունը ստանում է իր ամենօրյա, երբեմն անտեսանելի, բայց ամենակարևոր ձևը։
Պետությունը միայն նախագահական նստավայրում ընդունված որոշումը չէ։
- Պետությունը նաև այն մարմինն է, որը սահմանին ստուգում է ապրանքը։
- Այն հարկային մարմինն է, որը հավաքագրում է բյուջեի եկամուտը։
- Այն նախարարությունն է, որը վճարում է կենսաթոշակը։
- Այն դատարանն է, որը պաշտպանում է սեփականության իրավունքը։
- Այն օրենքն է, որը թույլ է տալիս մարդուն ձեռնարկություն ստեղծել։
- Եվ այն բյուջեն է, որով այդ ամբողջ համակարգը պահվում է։
ՆՈՐ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՄԱՐՄԻՆԸ
1990-ականների առաջին կեսի ամենամեծ պատմական գործընթացներից մեկը հենց սա էր՝ Հայաստանը սովորում էր ապրել որպես ինքնուրույն տնտեսական պետություն։
- Դրամը տալիս էր դրամավարկային ինքնուրույնություն։
- Բանկային համակարգը՝ ֆինանսական ինքնուրույնություն։
- Հարկային համակարգը՝ պետական եկամուտների վերահսկողություն։
- Մաքսային համակարգը՝ տնտեսական սահմանի վերահսկողություն։
- Սեփականության իրավունքը՝ նոր տնտեսական հարաբերությունների իրավական հիմք։
- Ձեռնարկատիրությունը՝ մասնավոր տնտեսական գործունեության հնարավորություն։
- Բյուջեն՝ պետական քաղաքականության ֆինանսական գործիք։
- Սոցիալական համակարգը՝ պետության պատասխանատվություն քաղաքացու նկատմամբ։
Եվ հենց այս բոլոր համակարգերի ամբողջությունն էր ձևավորում նորանկախ Հայաստանի տնտեսական մարմինը։
Այդ մարմինը դեռ թույլ էր։ Այն դեռ անկատար էր։ Այն դեռ բազմաթիվ խնդիրներ ուներ։
Բայց այն արդեն Հայաստանի Հանրապետությանը պատկանող պետական համակարգ էր։
Եվ պետականաշինության պատմության մեջ սա թերևս ամենակարևոր տարբերությունն է։
Պետությունը միայն գոյություն ունենալը չէ։
Պետությունը սեփական համակարգերը ստեղծելու կարողությունն է։
1990-ականներին Հայաստանը ոչ միայն փորձում էր հաղթահարել ճգնաժամը։ Հայաստանը միաժամանակ փորձում էր սովորել լինել պետություն՝ իր դրամով, իր բյուջեով, իր սահմանով, իր սեփականության իրավունքով, իր ձեռնարկատիրոջով և իր քաղաքացու սոցիալական պաշտպանության համակարգով։
Եվ հենց այդտեղ է ավարտվում անկախության հռչակագրի քաղաքական իմաստը և սկսվում անկախ պետականության ամենօրյա աշխատանքը։
Անկախությունը հռչակվում է մեկ օրում։
Պետությունը կառուցվում է տարիներով։
ՀԱԿ վարչության անդամ
Թելման Պետրոսյան
Շարունակելի