Թելման Պետրոսյան. ՆԱԽԱԳԱՀԸ (մաս 27)
Սկիզբը՝ այստեղ
ՆԱԽԱԳԱՀԸ
ՄԱՍ XXVII. ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ՓԼՈՒԶՈՒՄԸ
ԵՐԲ ՓԼՈՒԶՎԵՑ ՈՉ ԹԵ ՄԻ ԳՈՐԾԱՐԱՆ, ԱՅԼ ԱՄԲՈՂՋ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ
Հայաստանի անկախության առաջին տարիների տնտեսական պատմությունը հասկանալու համար պետք է նախ մի բան հասկանալ։
1990-ականների սկզբին Հայաստանում փակվում էին ոչ միայն առանձին գործարաններ։ Փլուզվում էր այն ամբողջ տնտեսական աշխարհը, որի համար այդ գործարանները ստեղծվել էին։ Խորհրդային Հայաստանը արտադրում էր ոչ միայն Հայաստանի համար։
Հայկական գործարանների արտադրանքը նախատեսված էր Խորհրդային Միության հսկայական շուկայի համար։ Արտադրական շղթաները տարածվում էին մի հանրապետությունից մյուսը․ հումքը գալիս էր մի տեղից, բաղադրիչը՝ մյուսից, էներգիան՝ երրորդից, իսկ պատրաստի արտադրանքը կարող էր վաճառվել տասնյակ քաղաքներում։
1980-ականներին Հայաստանի արտահանումն ու ներմուծումը միասին գերազանցում էին ՀՆԱ-ի կեսը, իսկ արդյունաբերությունը կազմում էր նյութական արտադրության շատ մեծ մասը։ Հայաստանը հատկապես կախված էր խորհրդային հանրապետություններից ստացվող հումքից և կիսաֆաբրիկատներից։
Այսինքն՝ Հայաստանի արդյունաբերությունը կառուցված էր ոչ թե մեկ փոքր ազգային շուկայի, այլ ամբողջ ԽՍՀՄ տնտեսական տարածքի վրա։
Երբ այդ տարածքը փլուզվեց, գործարանները միանգամից հայտնվեցին նոր իրականության առաջ։ Եվ այդ իրականությունը ոչ ոք նախապես չէր կառուցել։
1991–1993․ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՓԼՈՒԶՄԱՆ ՏԱՐԻՆԵՐԸ
1991 թվականին Հայաստանը դարձավ անկախ պետություն։
Բայց անկախությունը ժառանգեց մի տնտեսություն, որը դեռ խորհրդային էր իր կառուցվածքով։ Այդ տնտեսությունը մի քանի տարվա ընթացքում պետք է փոխվեր ամբողջությամբ։
Արդյունքում 1990–1993 թվականներին Հայաստանի տնտեսությունը գրանցեց աննախադեպ անկում։ Արժույթի միջազգային հիմնադրամի գնահատմամբ՝ 1993 թվականին ՀՆԱ-ն մնացել էր 1990 թվականի մակարդակի մոտ 47 տոկոսի վրա։
Համաշխարհային բանկի հետագա ուսումնասիրություններն առաջին անկախության տարիների տնտեսական անկումը գնահատում են մոտ 50 տոկոս։
Սակայն այս թիվը միայն վիճակագրություն չէ։
Դրա հետևում գործարանների կանգն էր։
Աշխատատեղերի կորուստը։
Ընտանիքների եկամուտների անկումը։
Արտադրական կոլեկտիվների քայքայումը։
Մատակարարման շղթաների խզումը։
Եվ մի ամբողջ սերնդի տնտեսական կյանքի կտրուկ փոփոխությունը։
ԻՆՉՈՒ ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ՀԱՏԿԱՊԵՍ ԾԱՆՐ ՀԱՐՎԱԾ ՍՏԱՑԱՎ
Հայաստանի տնտեսությունը միաժամանակ ենթարկվեց մի քանի հարվածի։
- Առաջինը՝ ԽՍՀՄ տնտեսական համակարգի փլուզումն էր։
- Երկրորդը՝ ավանդական շուկաների կորուստը։
- Երրորդը՝ էներգակիրների և հումքի մատակարարման խափանումը։
- Չորրորդը՝ Արցախյան պատերազմի տնտեսական հետևանքները։
- Հինգերորդը՝ շրջափակումը և տրանսպորտային հաղորդակցության խաթարումը։
- Վեցերորդը՝ 1988 թվականի երկրաշարժի դեռևս չհաղթահարված հետևանքները։
ԱՄՀ-ն հետագայում հենց այս գործոնների համադրությունն է առանձնացրել՝ Խորհրդային համակարգի փլուզում, էներգիայի և ներմուծվող հումքի թանկացում, Ռուսաստանի շուկայի կորուստ, տրանսպորտային ծախսերի աճ, երկրաշարժի հետևանքներ և Ղարաբաղյան հակամարտություն։
Այս պատճառով Հայաստանի արդյունաբերական ճգնաժամը հնարավոր չէ բացատրել միայն մեկ որոշմամբ կամ մեկ կառավարության գործողությամբ։
Այն համակարգային փլուզում էր։
ԳՈՐԾԱՐԱՆԸ ԿԱՐՈՂ ԷՐ ԼԻՆԵԼ ԼԱՎ, ԲԱՅՑ ՇՈՒԿԱՆ ԱՅԼԵՎՍ ՉԿԱՐ
Պատկերացնենք հայկական մի գործարան։
Այն ուներ հազարավոր աշխատողներ։
Ուներ արտադրական գիծ։
Ուներ մասնագետներ։
Ուներ ինժեներներ։
Ուներ տեխնոլոգիա։
Բայց եթե նրա արտադրանքը նախկինում վաճառվում էր Մոսկվայում, Կիևում, Մինսկում, Թբիլիսիում կամ ԽՍՀՄ այլ քաղաքներում, ապա այդ շուկաների փլուզումից հետո գործարանի գոյությունը այլևս չէր նշանակում, որ այն կարող էր շարունակել աշխատել։
Գործարանը կարող էր ունենալ արտադրական հզորություն, բայց չունենալ պատվեր։
Կարող էր ունենալ աշխատող, բայց չունենալ աշխատավարձ վճարելու միջոց։
Կարող էր ունենալ սարքավորում, բայց չունենալ հումք։
Կարող էր ունենալ հումք, բայց չունենալ էներգիա։
Եվ սա էր 1990-ականների արդյունաբերական աղետի ամենախորը հակասությունը։
Հայաստանը կորցնում էր ոչ միայն արտադրանքը։ Կորցնում էր արտադրական շղթաները։
ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆԸ՝ ՀԱՏԿԱՊԵՍ ԽՈՑԵԼԻ
Խորհրդային շրջանում Հայաստանի արդյունաբերության մեջ մեծ տեղ ունեին էլեկտրոնիկան, ծանր մեքենաշինությունը, քիմիական արդյունաբերությունը և բարձր տեխնոլոգիական արտադրությունը։
Հենց այդ ոլորտներն էլ հատկապես ծանր տուժեցին, որովհետև առավելապես կապված էին ԽՍՀՄ ընդհանուր շուկայի և արտադրական կապերի հետ։
Այսինքն՝ Հայաստանի արդյունաբերության ուժը միաժամանակ դարձավ նրա խոցելիությունը։
Այն ժամանակ, երբ ամբողջ Խորհրդային Միությունն աշխատում էր որպես մեկ տնտեսական համակարգ, մասնագիտացված արտադրությունը առավելություն էր։ Երբ այդ համակարգը վերացավ, նույն մասնագիտացումը դարձավ կախվածություն։
Սա այն տնտեսական իրողություններից էր, որի պայմաններում պետք է գործեր Առաջին նախագահի իշխանությունը։
ԱՆԿԱԽՈՒԹՅՈՒՆԸ ՊԵՏՔ ԷՐ ՎԵՐԱԾԵԼ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՂՈՒԹՅԱՆ
Այստեղ է սկսվում Առաջին նախագահի շրջանի պետական տնտեսական քաղաքականության կարևոր մասը։
Խնդիրը միայն ճգնաժամը հաղթահարելը չէր։
Պետք էր փոխել տնտեսական համակարգի տրամաբանությունը։
Խորհրդային տնտեսության մեջ պետությունն էր հիմնական արտադրողը։
Նոր Հայաստանի Հանրապետությունում պետք էր ստեղծել շուկայական տնտեսության հիմքեր։
Դրա համար անհրաժեշտ էին սեփականության նոր հարաբերություններ, ձեռնարկատիրության իրավական դաշտ, սեփականաշնորհում, մրցակցություն, ազատականացված գներ և մասնավոր հատված։
Այս փոփոխությունների օրենսդրական հիմքը սկսեց ձևավորվել արդեն 1991–1992 թվականներից։ 1992 թվականի հունիսին ընդունվեց ձեռնարկությունների սեփականաշնորհման առաջին օրենքը, իսկ 1994 թվականին հաստատվեց ավելի լայնածավալ սեփականաշնորհման ծրագիր։
Այստեղ կարելի է տեսնել Առաջին նախագահի քաղաքական շրջանի հիմնական տնտեսական ընտրություններից մեկը․ պետությունը պետք է անցներ արտադրության անմիջական տնօրինումից դեպի տնտեսական կանոններ ստեղծում ։
Սա հեշտ ճանապարհ չէր։ Եվ դրա հետևանքները միանշանակ չեն եղել։
Սակայն հենց այդ փոփոխությունն էր դնում նոր տնտեսական համակարգի հիմքը։
ՀՐԱՆՏ ԲԱԳՐԱՏՅԱՆԸ ԵՎ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՓՈԽԱԿԵՐՊՄԱՆ ԳԼԽԱՎՈՐ ՄԱՍՆԱԳԵՏՆԵՐԸ
Այս պատմությունը ճիշտ չի լինի ներկայացնել միայն Առաջին նախագահի անունով։
Պետական քաղաքականությունը ղեկավարում էր քաղաքական իշխանությունը, բայց դրա տնտեսական բովանդակությունը ստեղծում և իրականացնում էին նաև մասնագետները, իսկ այդ բովանդակության կյանքի կոչման օրենսդրական ապահովումը Ազգային Ժողովի մշտական աշխատանքն էր։
Այստեղ առանձնահատուկ տեղ ունի Հրանտ Բագրատյանը։
Նա 1990–1993 թվականներին եղել է կառավարության առաջին փոխնախագահ և էկոնոմիկայի նախարար, իսկ 1993–1996 թվականներին՝ վարչապետ։
Բագրատյանի ղեկավարած տնտեսական թիմը ներգրավված էր շուկայական անցման, սեփականաշնորհման, մակրոտնտեսական կայունացման և տնտեսական կառավարման նոր մեխանիզմների ձևավորման մեջ։
Այդ թիմի առանցքային անդամներից կարելի է նշել Հայաստանի տնտեսական բարեփոխումների կառավարական հանձնաժողովի նախագահի տեղակալ (1990-1992), էկոնոմիկայի նախարար (1993-1995) Արմեն Եղիազարյանին, Ֆինանսների նախարար Լևոն Բարխուդարյանին, Ֆինանսների նախարարի առաջին տեղակալ Վահրամ Ավանեսյանին։
Այստեղ տեղին է նշել նաեւ, որ այս տաղանդավոր թիմի բարեփոխումներն անհնար կլիներ իրականացնել առանց ամբողջ պետական մեքենայի լիակատար մասնակցության։
Այդ հարցում առանձնահատուկ վաստակ ունեն
- Ազգային ժողովի նախագահ Բաբկեն Արարքցյանը,
- Ներքին գործերի նախարար Վանո Սիրադեղյանը,
- Կենտրոնական բանկի նախագահ Բագրատ Ասատրյանը,
- Փոխվարչապետ Վիգեն Չիտեչյանը,
- «Հայաստան» հիմնադրամի տնօրեն Մանուշակ Պետրոսյանը,
- Մաքսային վարչության պետ Երջանիկ Աբգարյանը,
- Հարկային տեսչության պետ Պավել Սաֆարյանը,
- Քաղաքացիական ավիացիայի վարչության պետ Շահեն Պետրոսյանը,
- Հանրապետության Նախագահի խորհրդականներ Ժիրայր Լիպարիտյանը, Նիկոլ Շահգալդյանը,
- Աշխատակազմի ղեկավար Շահեն Կարամանուկյանը։
Այս ցանկն, իհարկե, սպառիչ չէ։ Հուսով եմ ապագա հետազոտողները կամբողջացնեն ու ըստ արժանվույն կգնահատեն բոլորին՝ անուն առ անուն։
Հենց այդ տարիներին էլ պետությունը սկսեց անցնել ավելի համակարգված տնտեսական բարեփոխումների։
Այս աշխատանքի մյուս կարևոր մասնակիցներից էին ֆինանսական համակարգի մասնագետները, պետական կառավարման և սեփականաշնորհման պատասխանատուները, արդյունաբերության ու առևտրի նախարարության աշխատակիցները և ձեռնարկությունների ղեկավարները։
ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ՍԿՍՈՒՄ ԷՐ ՆԱԵՎ «ԲՈՒԺԵԼ» ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՖՈՆԴԵՐԸ
1994 թվականին տնտեսության կայունացումը սկսեց փոխել իրավիճակը։
ԱՄՀ-ի տվյալներով՝ 1994 թվականին Հայաստանի իրական ՀՆԱ-ն աճեց 5.4 տոկոսով, իսկ արդյունաբերական արտադրությունն աճեց մոտ 10 տոկոսով։ 1995 թվականի առաջին կիսամյակում արդյունաբերական արտադրության աճը կազմեց մոտ 13 տոկոս՝ շատ ցածր բազայից։
Սակայն այստեղ նույնպես պետք է զգույշ լինել։ Սա չէր նշանակում, որ հայկական արդյունաբերությունը վերադարձավ խորհրդային մակարդակին։
Ընդհակառակը՝ արդյունաբերության մասնաբաժինը նյութական արտադրության մեջ 1990 թվականի գրեթե 46 տոկոսից 1994-ին նվազել էր մոտ 36 տոկոսի։
Այսինքն՝ վերականգնում կար, բայց հին արդյունաբերական համակարգը այլևս նույնը չէր լինելու։
1994–1995․ ՎԵՐԱԿԱՆԳՆՄԱՆ ԱՌԱՋԻՆ ՆՇԱՆՆԵՐԸ
Այս շրջանում պետությունն սկսեց օգտագործել նաև ավելի ուղղակի տնտեսական գործիքներ։
1994 թվականի հոկտեմբերի 19-ին կառավարությունը թույլատրեց ձեռնարկություններին 1995 թվականի հունվարի 1-ից կիրառել արագացված ամորտիզացիա մեքենաների, սարքավորումների և տրանսպորտային միջոցների համար՝ արտադրության վերազինումն ու հիմնական միջոցների նորացումը խթանելու նպատակով։
1995 թվականի փետրվարին ընդունվեց պետական և պետական մասնակցությամբ ձեռնարկությունների հիմնական միջոցների վերագնահատման որոշում։
Իսկ 1994 թվականի դեկտեմբերին կառավարությունը հավանություն տվեց արդյունաբերության զարգացման նպատակային պետական պարտատոմսերի՝ ընդհանուր 120 միլիոն ԱՄՆ դոլարի թողարկման ծրագրին, որի միջոցները նախատեսվում էր ուղղել արդյունաբերության առավել կարևոր ճյուղերին։
Այս քայլերը ցույց են տալիս, որ պետությունը միաժամանակ անում էր երկու բան։
Մի կողմից՝ ազատականացնում էր տնտեսությունը։
Մյուս կողմից՝ փորձում էր չթողնել, որ ամբողջ արտադրական ներուժը անհետանա անցման ընթացքում։
1995․ ԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՍԿՍՈՒՄ ԷՐ ՆՈՐ ՇՈՒԿԱ ՓՆՏՐԵԼ
1995 թվականի պետական բյուջեի կատարողականի պաշտոնական հաշվետվությունը նշում է, որ տնտեսությունում զարգանում էին նոր արտադրահարաբերություններ, բարձրանում էր արտադրված արտադրանքի իրացման մակարդակը, ձևավորվում էին նոր շուկաներ և նոր արտադրություններ։
Միաժամանակ արտահանման ուղղություններում նկատվում էր տեղաշարժ՝ ԱՊՀ շուկաների մասնաբաժնի նվազման և հեռավոր արտասահման արտահանման աճի ուղղությամբ։
Սա կարևոր շրջադարձ էր։
Հայաստանը ստիպված էր սովորել արտադրել ոչ միայն նախկին խորհրդային պատվիրատուի համար։
- Պետք էր գտնել նոր գնորդ։
- Նոր շուկա։
- Նոր գործընկեր։
- Նոր պայմանագիր։
- Նոր որակի պահանջ։
Այսինքն՝ գործարանը պետք է դառնար ոչ միայն արտադրող, այլև շուկայի մասնակից։
1995–1996․ ՍԵՓԱԿԱՆԱՇՆՈՐՀՈՒՄԸ ՍԿՍՈՒՄ Է ԱՐԱԳԱՆԱԼ
Սեփականաշնորհումը սկզբնական շրջանում դանդաղ էր ընթանում։
ԱՄՀ-ի 1995 թվականի գնահատմամբ՝ առաջին սեփականաշնորհման օրենքը ընդունվել էր 1992 թվականի հունիսին, սակայն հաջորդ երկու տարիներին առաջընթացը սահմանափակ էր։ 1994 թվականին ընդունվեց ավելի լայն ծրագիր, որը ներառում էր մոտ 5,000 պետական ձեռնարկություն և անավարտ շինարարության օբյեկտ։
1995 թվականի վերջում արդեն սեփականաշնորհվել էր ավելի քան 1,800 փոքր և 355 միջին ու խոշոր ձեռնարկություն՝ ըստ ԱՄՀ-ի տվյալների։ 1996 թվականի օգոստոսին այդ թիվը հասել էր մոտ 3,238 փոքր և 626 միջին ու խոշոր ձեռնարկության։
Սակայն այստեղ ևս պետք է չշփոթել սեփականաշնորհումը և արդյունաբերության վերականգնումը։ Սեփականաշնորհված ձեռնարկությունը ինքնաբերաբար արդյունավետ չէր դառնում։
Այն պետք էր վերակառուցել։
- Պետք էր գտնել շուկա։
- Պետք էր փոխել կառավարումը։
- Պետք էր կրճատել չօգտագործվող արտադրական հզորությունները։
- Պետք էր ներդրում գտնել։
Եվ հենց այս պատճառով 1996 թվականին կառավարությունը արդեն առանձնացրել էր ֆինանսապես ծանր վիճակում գտնվող 11 խոշոր ձեռնարկություններ, որոնց համար նախատեսվում էր վերակազմավորում, սեփականաշնորհում կամ լուծարում։
ԱՌԱՋԻՆ ՆԱԽԱԳԱՀԸ ԵՎ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅԱՆ ՏՐԱՄԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ
Այս ամբողջ գործընթացի մեջ Առաջին նախագահի դերը պետք է դիտարկել ոչ թե որպես գործարանի տնօրենի, այլ որպես պետության քաղաքական ուղղությունը որոշող ղեկավարի։
Նա չէր կարող անձամբ վերագործարկել յուրաքանչյուր արտադրական գիծ։
Նա չէր կարող յուրաքանչյուր գործարանի համար գտնել պատվիրատու։
Նա չէր կարող յուրաքանչյուր ձեռնարկության տեխնոլոգիական ծրագիր կազմել։
Բայց նրա ղեկավարած պետական համակարգը պետք է որոշեր՝ պահպանելո՞ւ ենք հին տնտեսական մոդելը, թե՞ անցնում ենք շուկայական համակարգի, պետությունը մնալո՞ւ է ամեն ինչի սեփականատերը, թե՞ ձևավորվելու է մասնավոր հատված, արդյունաբերությունը պահելո՞ւ ենք միայն ներքին փոքր շուկայի համար, թե՞ փորձելու ենք մտնել արտաքին շուկաներ, և ամենակարևորը՝ ինչպիսի պետություն է պետք ստեղծել, որպեսզի տնտեսությունը կարողանա ինքնուրույն գործել։
Այս հարցերի պատասխաններն էր տալիս 1990-ականների տնտեսական քաղաքականությունը։
ԱՌԱՋԻՆ ՆԱԽԱԳԱՀԻ ՄՏԱԾՈՂՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆ՝ ՓԱՍՏԵՐԻՑ ԴԵՊԻ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
Այս պատմության մեջ կարելի է տարբեր կերպ գնահատել առանձին տնտեսական որոշումներ։
Կարելի է քննարկել սեփականաշնորհման արագությունը։
Կարելի է քննարկել որոշ ձեռնարկությունների ճակատագիրը։
Կարելի է քննարկել սոցիալական գինը։
Կարելի է քննարկել՝ արդյոք բոլոր որոշումներն էին ճիշտ ժամանակին և ճիշտ ձևով իրականացված։
Սակայն փաստաթղթերի հաջորդականությունը ցույց է տալիս մի բան։
Հայաստանի իշխանությունը ստիպված էր միաժամանակ լուծել երկու տարբեր խնդիր՝ փրկել երկիրը տնտեսական փլուզումից և կառուցել նախկինից ամբողջովին տարբեր տնտեսական համակարգ։
Այդպիսի պայմաններում պետական ղեկավարի հիմնական խնդիրը միայն առանձին տնտեսական միջոցառում ընտրելը չէր։
Խնդիրն այն էր, թե ինչ համակարգի պետք է հասներ երկիրը ճգնաժամից հետո։
Առաջին նախագահի ժամանակաշրջանի տնտեսական քաղաքականությունը հենց այս համատեքստում է պետք ուսումնասիրել։ Եվ այստեղ է, որ նրա մասին կարելի է խոսել ոչ թե ընդհանուր բնորոշումներով, այլ նրա որոշումների տրամաբանությամբ։
ՀՐԱՆՏ ԲԱԳՐԱՏՅԱՆԻ ԵՎ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԹԻՄԻ ԴԵՐԸ
Եթե Առաջին նախագահը պետական քաղաքականության կենտրոնում էր, ապա այդ քաղաքականությունը տնտեսության մեջ կյանքի կոչող մարդկանց անունները նույնպես պետք է մնան պատմության մեջ։
Հրանտ Բագրատյանը այդ մարդկանցից մեկն էր։
Նա ոչ միայն տնտեսագետ էր, այլև այն քաղաքական թիմի առանցքային դեմքերից մեկը, որը 1990-ականների առաջին կեսին ղեկավարում էր Հայաստանի տնտեսական վերափոխումը։ Նրա պաշտոնավարման ընթացքում տեղի ունեցան շուկայական անցման կարևոր փուլեր՝ գների ազատականացում, սեփականաշնորհման ընդլայնում, մակրոտնտեսական կայունացման քաղաքականություն և տնտեսական կառավարման նոր համակարգի ձևավորում։
Բայց միայն Բագրատյանի անունը նույնպես բավարար չէ։
Ֆինանսական համակարգում աշխատում էին Լևոն Բարխուդարյանի նման մասնագետներ։
Սեփականաշնորհման գործընթացում՝ պետական կառույցների և հանձնաժողովների բազմաթիվ մասնագետներ։
Արդյունաբերության ոլորտում՝ նախարարության, ձեռնարկությունների և արտադրական կոլեկտիվների ղեկավարներ։
Եվ ամենակարևորը՝ հազարավոր ինժեներներ, տեխնոլոգներ, բանվորներ, տնօրեններ և մասնագետներ, որոնք ամենածանր տարիներին փորձում էին պահպանել այն արտադրական գիտելիքը, որը մնացել էր խորհրդային համակարգից։
Պատմության մեջ նրանց անունները միշտ չէ, որ հայտնվում են։ Բայց առանց նրանց ոչ մի վերականգնում չէր կարող տեղի ունենալ։
«ՄԵՆՔ ՊԵՏՔ Է ՊԱՀՊԱՆԵԻՆՔ ՈՉ ՄԻԱՅՆ ԳՈՐԾԱՐԱՆԸ, ԱՅԼ ԳԻՏԵԼԻՔԸ»
Գործարանը կարելի է վաճառել։
Սարքավորումը կարելի է տեղափոխել։
Շենքը կարելի է սեփականաշնորհել։
Բայց կորցրած մասնագետին վերադարձնել շատ ավելի դժվար է։
1990-ականների արդյունաբերական ճգնաժամի ամենամեծ վտանգներից մեկը հենց սա էր՝ Հայաստանը կարող էր կորցնել իր արդյունաբերական գիտելիքը։
Ինժեներական դպրոցը։
Տեխնոլոգիական փորձը։
Արտադրական մշակույթը։
Եվ այդ պատճառով նույնիսկ այն ձեռնարկությունները, որոնք ամբողջությամբ չէին կարող պահպանել նախկին արտադրական ծավալները, կարևոր էին որպես մասնագիտական գիտելիքի կրողներ։
Հետագա արդյունաբերական վերականգնման հիմքում հենց այդ մարդկային կապիտալն էր։
1994-ը՝ ՇՐՋԱԴԱՐՁԻ ՏԱՐԻ
1994 թվականը Հայաստանի տնտեսական պատմության մեջ առանձնահատուկ տեղ ունի։
ԱՄՀ-ն այն բնութագրում է որպես շրջադարձային տարի․ իրական ՀՆԱ-ն աճեց 5.4 տոկոսով, իսկ արդյունաբերական արտադրությունը՝ մոտ 10 տոկոսով։ Միաժամանակ մակրոտնտեսական կայունացման ծրագիրը սկսեց արդյունք տալ։
Հայաստանի Հանրապետության Ազգային ժողովի 1995 թվականի կառավարության ծրագրի գնահատականում ևս 1994 թվականը ներկայացվում էր որպես վերջին տարիների առաջին տնտեսական աճ արձանագրած շրջադարձային տարի, իսկ 1995 թվականի առաջին կիսամյակում նշվում էր արդյունաբերական արտադրանքի 11.3 տոկոս աճ։
Այս թվերը պետք է ճիշտ հասկանալ։
Հայաստանը դեռ չէր վերականգնել իր նախկին արդյունաբերական հզորությունը։ Բայց տնտեսական ազատ անկումը կանգ էր առնում։
Եվ պետությունը սկսում էր վերականգնել կառավարելիությունը։
ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ ԿԱՐԵՎՈՐ Է ՏԵՍՆԵԼ ՈՉ ՄԻԱՅՆ ԱՆԿՈՒՄԸ, ԱՅԼ ՆԱԵՎ ԵԼՔԸ
1990–1993 թվականների Հայաստանը տնտեսական փլուզման մեջ էր։
1994 թվականից սկսվեց կայունացման և աճի փուլ։
1995 թվականին արդյունաբերական արտադրությունը շարունակում էր աճել, իսկ տնտեսությունը սկսում էր վերականգնել շուկայական հարաբերությունների հիմքերը։
Սա չի ջնջում առաջին տարիների սոցիալական ծանրությունը։
Չի ջնջում գործազրկությունը։
Չի ջնջում աղքատությունը։
Չի նշանակում, որ բոլոր տնտեսական որոշումները հաջող էին։
Բայց նշանակում է, որ պատմական պատկերը ամբողջական չէ, եթե մենք տեսնում ենք միայն փլուզումը և չենք տեսնում այն պետական աշխատանքը, որով փորձ էր արվում դուրս գալ դրանից։
ԱՌԱՋԻՆ ՆԱԽԱԳԱՀԸ՝ ՈՉ ԹԵ ԳՈՐԾԱՐԱՆԻ ՏՆՕՐԵՆ, ԱՅԼ ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ՃԱՐՏԱՐԱՊԵՏ
Առաջին նախագահի մասին այս հատվածում ամենակարևորն ինձ համար հենց սա է։
Նա չէր ստեղծում յուրաքանչյուր գործարան։
Նա չէր ղեկավարում յուրաքանչյուր արտադրամաս։
Նա չէր որոշում յուրաքանչյուր արտադրանքի տեխնոլոգիան։
Նրա պատմական դերակատարությունն ավելի բարձր մակարդակում էր՝ անկախ պետության համար տնտեսական կանոնների և կառավարման համակարգի ձևավորման մեջ։
Եվ այդ համակարգը պետք է կարողանար գոյատևել պատերազմից, շրջափակումից, էներգետիկ ճգնաժամից և Խորհրդային Միության փլուզումից հետո առաջացած տնտեսական քաոսից։
Այդ աշխատանքի մեջ նրա կողքին կանգնած էին տնտեսագետներ, նախարարներ, պետական պաշտոնյաներ, սեփականաշնորհման մասնագետներ, արդյունաբերության ղեկավարներ, ինժեներներ և բանվորներ։
Ուստի այս պատմության մեջ Առաջին նախագահի դերը և մասնագետների դերը հակադիր չեն։
Մեկը քաղաքական պատասխանատվությունն էր։
Մյուսները՝ այդ քաղաքականության իրականացման մասնագիտական աշխատանքը։
Եվ հենց այդ համադրությունն է, որ թույլ տվեց 1994 թվականից սկսել տնտեսական կայունացման և արտադրության վերականգնման գործընթաց։
ՎԵՐՋԱԲԱՆ — ԳՈՐԾԱՐԱՆՆԵՐԻՑ ԱՎԵԼԻ ՄԵԾ ԲԱՆ ԷՐ ՎԵՐԱԿԱՆԳՆՎՈՒՄ
1990-ականների սկզբին Հայաստանը կորցրեց իր արդյունաբերական տնտեսության մեծ մասը։
Բայց պետությունը չկորցրեց ամենակարևորը՝ նոր համակարգ կառուցելու հնարավորությունը։
Խորհրդային տնտեսական շղթաների փլուզումից հետո Հայաստանը ստիպված էր գտնել նոր շուկաներ։
- Փակվող գործարանների կողքին պետք էր ստեղծել նոր ձեռնարկատիրական միջավայր։
- 'Պետական սեփականության կողքին՝ մասնավոր սեփականություն։
- Պլանային տնտեսության կողքին՝ շուկայական հարաբերություններ։
- Հին շուկաների կողքին՝ նոր արտաքին շուկաներ։
Եվ այս ամենը պետք էր անել այն ժամանակ, երբ երկիրը դեռ պատերազմում էր և ապրում էր շրջափակման ու էներգետիկ ծանր ճգնաժամի պայմաններում։
Այս պատմության մեջ Առաջին նախագահի դերը պետք է հասկանալ հենց այս ամբողջականության մեջ։
Նրա ղեկավարած պետությունը ոչ միայն փորձում էր հաղթահարել տնտեսական աղետը։ Այն փորձում էր փոխել Հայաստանի տնտեսական գոյության ձևը։ Իսկ այդ աշխատանքը մեկ մարդու գործ չէր։
Հրանտ Բագրատյանի նման տնտեսագետները, Լևոն Բարխուդարյանի նման ֆինանսական մասնագետները, նախարարները, պետական կառույցների աշխատակիցները, ձեռնարկությունների ղեկավարները, ինժեներները, տեխնոլոգները և հազարավոր բանվորներ իրենց աշխատանքով պահեցին այն, ինչ հնարավոր էր պահել, և կառուցեցին այն, ինչ այլևս հնարավոր չէր ժառանգել։
Եվ այստեղ է 1990-ականների իրական պատմական հակասությունը։
Մի կողմից՝ փլուզվում էր մի ամբողջ աշխարհ։
Մյուս կողմից՝ այդ փլատակների միջից կառուցվում էր Հայաստանի Հանրապետության նոր տնտեսական աշխարհը։
ԽՍՀՄ-ը թողեց գործարաններ։
Անկախ Հայաստանը պետք է ստեղծեր տնտեսություն։
Եվ այդ տարբերությունը հասկանալն է թույլ տալիս հասկանալ Առաջին նախագահի ժամանակաշրջանի պետական տնտեսական մտածողության իրական մասշտաբը։
ՀԱԿ վարչության անդամ
Թելման Պետրոսյան
Շարունակելի