Թելման Պետրոսյան. ՆԱԽԱԳԱՀԸ (մաս 28)

Սկիզբը՝ այստեղ

ՆԱԽԱԳԱՀԸ

ՄԱՍ XXVIII. ԳՅՈՒՂԸ, ՀՈՂԸ ԵՎ ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՍԵՓԱԿԱՆԱՇՆՈՐՀՈՒՄԸ
ՀՈՂԸ ՊԵՏՔ Է ՎԵՐԱԴԱՐՁՎԵՐ ԳՅՈՒՂԱՑՈՒՆ

Եթե արդյունաբերության փլուզումը Հայաստանի նորանկախ տնտեսության ամենածանր հարվածներից մեկն էր, ապա գյուղում տեղի էր ունենում մեկ այլ՝ պատմական նշանակության գործընթաց։
Այստեղ Հայաստանը ոչ միայն փորձում էր փրկել գյուղատնտեսությունը։ Հայաստանը փոխում էր հողի նկատմամբ մարդու հարաբերությունը։ Խորհրդային կոլտնտեսությունների և խորհտնտեսությունների համակարգի փոխարեն ձևավորվում էր մասնավոր գյուղացիական տնտեսությունների համակարգ։

Գյուղացին այլևս միայն պետական կամ կոլեկտիվ տնտեսության աշխատողը չէր։
Նա պետք է դառնար սեփականատեր։
Ինքնուրույն արտադրող։
Իր աշխատանքի արդյունքի անմիջական պատասխանատուն։

Եվ սա անկախ Հայաստանի տնտեսական հեղափոխության ամենախորը փոփոխություններից մեկն էր։

Տեղին է հատուկ ընդգծել այն հանգամանքը, որ Հայաստանում սեփականաշնորհման գործընթացն սկսվեց դեռ Խորհրդային Միության գոյության տարիներին, հակառակ կենտրոնական իշխանությունների անհամաձայնության։ Հայաստանն առաջինն էր ԽՍՀՄ հանրապետությունների շարքում, որ իրականացրեց նման արմատական բարեփոխում։ Ի դեպ, բարեփոխումների ծավալն ու խորքը լիարժեք պատկերացնելու համար հարկ է հիշել, որ հողի սեփականաշնորհմանը զուգահեռ, քաղաքում սեփականաշնորհվում էր պետական բնակարանային ֆոնդը։ Արդյունքում սեփականատեր բնակչության տոկոսային կշռով Հայաստանը դարձավ աշխարհի առաջատար երկրներից մեկը (բնակչության մոտ 95 տոկոսը դարձավ գույքի կամ դրա մասնաբաժնի սեփականատեր)։

Հողի սեփականաշնորհման կարևորությունը լավագույնս ներկայացրել է Առաջին նախագահը «Նովոյե վրեմյա» շաբաթաթերթի թղթակցին 1997թ. սեպտեմբերին տված հարցազրույցում։ Պատասխանելով թղթակցի «Հայաստանն այդ հարցում (հողի սեփականաշնորհման) առաջի՞նն էր», Լևոն Տեր-Պետրոսյանը պատասխանել է.

«Առաջինն ու առայժմ՝ միակը։ Այն ժամանակ մեզ մեղադրում էին, բայց հիմա թող ինչոր մեկը փորձի այդ մարդկանցից ետ վերցնել հողը։ Տեսնենք կենդանի կմնա՞։ Ինձ համար դա ամենագլխավոր փաստարկն է։ Այո, ասում են, որ հողը սեփականաշնորհեցին, իսկ տեխնիկա չտվեցին։ Բայց եթե սովխոզները, կոլխոզները պահպանվեին, ընդհանրապես ոչ մի միավոր տեխնիկա հիմա մնացած չէր լինի, բոլորը կթալանվեին։ Հողի սեփականաշնորհումը Հայաստանը փրկեց սովից։ Թեկուզ գյուղացիները միայն իրենք իրենց կերակրեին, դա արդեն մեկ ու կես միլիոն մարդ էր՝ այն պահին, երբ հարյուր կամ երկու հարյուր տոննա լրացուցիչ հացահատիկ ուղղակի տեխնիկապես հնարավոր չէր ներկրել Հայաստան ո՛չ օդով, ո՛չ ցամաքով»։ (Ընտրանի, Հարցազրույց «Նովոյե վրեմյա» շաբաթաթերթին, էջ 583)։

1991․ ԳՅՈՒՂԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ՄԵԾ ՇՐՋԱԴԱՐՁԸ

1991 թվականի հունվարի 22-ին Հայաստանի Գերագույն խորհուրդն ընդունեց «Գյուղացիական և գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսությունների մասին» օրենքը։

Օրենքը սահմանում էր գյուղացիական տնտեսության տնտեսական, կազմակերպական, սոցիալական և իրավական հիմքերը և գյուղացիական տնտեսությունը դիտարկում էր որպես քաղաքացիների սեփականության վրա հիմնված ինքնուրույն կազմակերպական միավոր։

Այն ուժի մեջ մտավ 1991 թվականի փետրվարի 20-ից։ Օրենքը ստորագրել էր Գերագույն խորհրդի նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանը։

Սա ընդամենը հերթական օրենք չէր։ Սա խորհրդային գյուղի տնտեսական փիլիսոփայության փոփոխությունն էր։ Գյուղացին պետք է ունենար ոչ միայն աշխատանք, այլև սեփականության իրավունք։

Եվ հենց այստեղ է երևում այն ժամանակվա պետական մտածողության կարևորությունը։
Պետք էր հասկանալ, որ գյուղը ճգնաժամի պայմաններում չի կարող սպասել մեծ ներդրողի գալուն։
Գյուղացին արդեն տեղում էր։
Հողը արդեն տեղում էր։
Գյուղատնտեսական գիտելիքը արդեն կար։

Պետք էր փոխել հարաբերությունը մարդու և հողի միջև։

ՀՈՂԱՅԻՆ ԲԱՐԵՓՈԽՈՒՄԸ՝ ԱՐԱԳ ԵՎ ՀԱՄԱՊԱՐՓԱԿ

1991 թվականի հողային բարեփոխումը հետխորհրդային տարածքում առանձնացավ իր արագությամբ։

Համաշխարհային բանկի ուսումնասիրությունը նշում է, որ Հայաստանը 1991 թվականի հունվարին սկսեց նախկին ԽՍՀՄ հանրապետությունների շրջանում առաջին համապարփակ հողային բարեփոխումներից մեկը։ Դրա իրավական հիմքում դրվեցին 1991 թվականի «Գյուղացիական և գյուղացիական կոլեկտիվ տնտեսությունների մասին» օրենքը, «Հողի մասին» օրենքը, իսկ հետագայում նաև սեփականաշնորհման և ձեռնարկությունների մասին օրենքները։

Գերագույն խորհրդի որոշմամբ հողային բարեփոխումների և սեփականաշնորհման գործընթացի համար սահմանվել էր երկամյա ժամկետ՝ սկսած 1991 թվականի փետրվարի 20-ից։ Գործընթացը պետք է իրականացվեր տեղական մակարդակում՝ հողային բարեփոխումների և սեփականաշնորհման հանձնաժողովների մասնակցությամբ։

Այսինքն՝ որոշումը ընդունվում էր կենտրոնական մակարդակում, բայց դրա իրականացումը պետք է հասներ գյուղի ամենավերջին համայնքը։

Սա պետականաշինության շատ կարևոր դաս էր։

Օրենքը Երևանում էր ծնվում, բայց դրա իրական արդյունքը պետք է երևար գյուղացու հողի վրա։

ԳՅՈՒՂԱՑԻՆ ԴԱՌՆՈՒՄ ԷՐ ՍԵՓԱԿԱՆԱՏԵՐ

1991 թվականի օրենսդրությունը նախատեսում էր, որ ընտանիքը կարող էր ստանալ հողամաս գյուղացիական տնտեսություն վարելու համար։

Օրենքի կիրարկման կարգավորումներով սահմանվում էր հողի տրամադրման առաջնահերթություն, իսկ ազատ մնացած հողերը կարող էին տրամադրվել հաջորդ հերթերին կամ ժամանակավորապես՝ վարձակալության հիմքով։

Նույն ժամանակ կառավարության որոշումներով կարգավորվում էր նաև տնամերձ հողերի սեփականության հարցը։ 1991 թվականի փետրվարի 20-ից քաղաքացիների տնամերձ հողամասերը համարվում էին նրանց սեփականությունը՝ սահմանված կարգով։

Այս փոփոխությունը գյուղացու համար ուներ շատ պարզ, բայց խորքային իմաստ։
Այն հողը, որի վրա նա աշխատում էր, այլևս միայն վերադաս պետական համակարգի արտադրական ռեսուրսը չէր։ Այն դառնում էր իր ընտանիքի տնտեսական հիմքը։

ՍՈՎԽՈԶԻՑ՝ ԸՆՏԱՆԵԿԱՆ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ

Խորհրդային գյուղատնտեսության մեջ մեծ պետական և կոլեկտիվ տնտեսությունները արտադրության հիմնական կազմակերպիչներն էին։ Հողը, տեխնիկան, անասնագլխաքանակը, մատակարարումները և իրացման համակարգը կապված էին այդ խոշոր կառույցների հետ։

1991-ից հետո այդ համակարգը սկսեց քանդվել։

Խոշոր տնտեսությունները բաժանվում էին։
Հողը փոխանցվում էր առանձին ընտանիքների։
Ստեղծվում էին փոքր մասնավոր տնտեսություններ։
Գյուղացին պետք է ինքնուրույն որոշեր՝ ինչ ցանել, ինչ աճեցնել, ինչ պահել, ինչ վաճառել և ինչ ներդրում կատարել։

Սա տնտեսական ազատության ընդլայնում էր, բայց նաև՝ պատասխանատվության կտրուկ աճ։

Նախկինում գյուղացին կարող էր աշխատել կոլտնտեսության կամ խորհտնտեսության համակարգում։ Այժմ բերքի հաջողությունը կամ ձախողումը անմիջականորեն ազդում էր իր ընտանիքի եկամտի վրա։

ԱՅՍՏԵՂ ԷՐ ԱՌԱՋԻՆ ՆԱԽԱԳԱՀԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՈՐՈՇՄԱՆ ԽՈՐՔԸ

Այդ ժամանակաշրջանը ուսումնասիրելիս կարելի է տեսնել մի կարևոր տրամաբանություն։

• Պատերազմ։
• Շրջափակում։
• Էներգետիկ ճգնաժամ։
• Արդյունաբերության փլուզում։
• Արտաքին շուկաների կորուստ։

Եվ այս պայմաններում պետությունը գյուղին ասում էր՝ արտադրողը դու ես, իսկ հողի նկատմամբ իրավունքդ պետք է ամրագրվի օրենքով։

Այստեղ Առաջին Նախագահի դերը պետք է դիտարկել ոչ թե միայն որպես առանձին փաստաթղթեր ստորագրող պաշտոնյայի դեր։

Նրա ղեկավարած պետական համակարգը ընդունեց այնպիսի իրավական և կառավարչական ուղղություն, որը հիմնովին փոխեց գյուղական տնտեսության կառուցվածքը։

1991 թվականի օրենքի ընդունման ժամանակ Տեր-Պետրոսյանը Գերագույն խորհրդի նախագահ էր, իսկ արդեն որպես Հանրապետության Նախագահ նա շարունակեց ղեկավարել այդ անկախ պետականության ձևավորման գործընթացը։

Ուստի գյուղատնտեսական սեփականաշնորհումը պետք է դիտարկել նրա նախագահության շրջանի ավելի լայն տնտեսական վերափոխման համատեքստում։

ԻՆՉՈ՞Ւ ԷՐ ԱՅՍՔԱՆ ԱՐԱԳ

Այս հարցի պատասխանը հենց ժամանակաշրջանի մեջ է։
Հայաստանը չէր կարող տարիներ սպասել։ Եթե արդյունաբերական համակարգը փլուզվում էր, գյուղը պետք է կարողանար կերակրել երկիրը։
Եթե ներմուծումները սահմանափակվում էին շրջափակման պատճառով, ներքին սննդի արտադրությունը դառնում էր ազգային անվտանգության հարց։

Համաշխարհային բանկի ուսումնասիրությունը նշում է, որ 1992–1993 թվականներին գյուղատնտեսության մասնաբաժինը տնտեսության մեջ կտրուկ աճեց, քանի որ այն ապահովում էր բնակչության սննդի կարևոր մասը այն պայմաններում, երբ շրջափակման պատճառով ներմուծումները սահմանափակվել էին։ Նույն ուսումնասիրությունը նշում է, որ 1991 թվականի հողային բարեփոխումը խոշոր գյուղատնտեսական արտադրական միավորները արագ բաժանեց փոքր անհատական տնտեսությունների։

Այսինքն՝ հողի սեփականաշնորհումը տնտեսական քաղաքականություն էր, բայց միաժամանակ նաև սննդային անվտանգության քաղաքականություն։

ԳՅՈՒՂԸ ԴԱՌՆՈՒՄ ԷՐ 1990-ԱԿԱՆՆԵՐԻ «ՓՐԿՕՂԱԿԸ»

Հետագայում Համաշխարհային բանկի պաշտոնական ուսումնասիրություններում մի շատ ուշագրավ գնահատական է հանդիպում։

1991–1992 թվականներին հողի սեփականաշնորհումից հետո գյուղատնտեսության մեջ զբաղվածների թիվը կտրուկ աճեց, իսկ մեկ այլ ուսումնասիրություն այդ աճը նկարագրում է որպես գրեթե կրկնապատկում։ Գյուղատնտեսությունը մեծ թվով մարդկանց հնարավորություն տվեց ճգնաժամի պայմաններում գոյատևել։

Այս փաստը պետք է ճիշտ հասկանալ։

Եթե գործարանը փակվեց, մարդը կարող էր կորցնել աշխատանքը։
Եթե քաղաքում աշխատատեղ չկար, ընտանիքը կարող էր վերադառնալ գյուղ։
Եթե խանութում սնունդը դժվար էր հասանելի կամ թանկ էր, սեփական հողը հնարավորություն էր տալիս ընտանիքին որոշ չափով ինքն իրեն ապահովել։

Այսպիսով՝ գյուղը դարձավ ոչ միայն գյուղատնտեսության ոլորտ։
Գյուղը դարձավ սոցիալական դիմադրողականության համակարգ։

ԲԱՅՑ ԳՅՈՒՂԱՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՍԵՓԱԿԱՆԱՇՆՈՐՀՈՒՄԸ ՈՒՆԵՑԱՎ ՆԱԵՎ ԻՐ ԳԻՆԸ

Պատմությունը ամբողջական կլինի միայն այն դեպքում, եթե տեսնենք նաև հակառակ կողմը։

• Փոքր տնտեսությունը ինքնաբերաբար արդյունավետ տնտեսություն չէ։
• Մեծ կոլտնտեսության փոխարեն հազարավոր փոքր տնտեսությունների առաջացումը բերեց հողի մասնատման։
• Տեխնիկայի հասանելիությունը դարձավ խնդիր։
• Ոռոգման համակարգերը հաճախ չէին համապատասխանում նոր սեփականության կառուցվածքին։
• Վարկերի հասանելիությունը սահմանափակ էր։
• Շուկա դուրս գալը դժվար էր։
• Գյուղացին հաճախ արտադրում էր ոչ թե մեծածավալ շուկայի, այլ սեփական ընտանիքի կարիքների համար։

Համաշխարհային բանկի գնահատմամբ՝ հողի սեփականաշնորհումը և գյուղատնտեսական զբաղվածության աճը միաժամանակ ուղեկցվել են արտադրողականության ավելի քան կրկնակի անկմամբ, և գյուղատնտեսության մեծ մասը տեղափոխվել էր ինքնաբավության մակարդակի՝ նվազեցնելով վաճառքի համար նախատեսված արտադրանքի բաժինը։

Այսինքն՝ բարեփոխման մեջ կար մի մեծ պատմական հակասություն։

Գյուղացին ստացավ հող։ Բայց հող ստանալը դեռևս նշանակում էր ոչ թե հարուստ դառնալ, այլ հնարավորություն ստանալ գոյատևելու և աշխատելու։

1994–1997․ ԳՅՈՒՂԸ ՍԿՍՈՒՄ ԷՐ ՆՈՐ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԴԵՄՔ ՁԵՌՔ ԲԵՐԵԼ

1990-ականների կեսերին արդեն ձևավորվել էր փոքր մասնավոր գյուղացիական տնտեսությունների հսկայական համակարգ։

FAO-ի տվյալներով՝ 1994 թվականի ընթացքում արդեն մոտ 320 հազար ֆերմերական տնտեսություններ էին ձևավորվել՝ հիմնականում փոքր և մասնատված հողակտորներով։

1997 թվականի FAO գնահատականներում նշվում էր մոտ 330 հազար մասնավոր տնտեսություն, որոնք օգտագործում էին վարելահողերի շուրջ 70 տոկոսը և խաղողի այգիների մոտ 80 տոկոսը։ Նույն ուսումնասիրությունը նշում էր, որ մասնավոր տնտեսություններում բերքատվության իրական մակարդակը որոշ դեպքերում կարող էր թերագնահատվել պաշտոնական վիճակագրության մեջ։

Այսինքն՝ նախկին կոլտնտեսային Հայաստանը վերածվում էր փոքր մասնավոր տնտեսությունների երկրի։
Սա նոր տնտեսական իրականություն էր։

ՀՈՂԻ ՀԵՏ ՄԻԱՍԻՆ ՊԵՏՔ ԷՐ ՓՈԽՎԵՐ ՆԱԵՎ ԳՅՈՒՂԱՑՈՒ ՄՏԱԾՈՂՈՒԹՅՈՒՆԸ

Սեփականությունը միայն փաստաթուղթ չէ։ Սեփականությունը պատասխանատվություն է։
Երբ գյուղացին հողի սեփականատեր է, պետության հարաբերությունը նրա հետ նույնպես փոխվում է։ Պետությունը այլևս միայն հրաման տվողը չէ։
Այն պետք է ստեղծի պայմաններ՝

• ջուր,
• ոռոգում,
• ճանապարհ,
• գյուղատնտեսական տեխնիկա,
• վարկ,
• սերմացու,
• անասնաբուժական ծառայություն,
• շուկա,
• ապահովագրություն,
• և սեփականության իրավունքի պաշտպանություն։

Այսինքն՝ հողի սեփականաշնորհումը պետության աշխատանքի ավարտը չէր։
Այն պետության աշխատանքի նոր փուլի սկիզբն էր։

ՈՎՔԵ՞Ր ԷԻՆ ԱՅՍ ԲԱՐԵՓՈԽՄԱՆ ՄԵՋ

Այսպիսի մեծ փոփոխությունը նույնպես մեկ մարդու գործ չէր։

Օրենսդրական հիմքը ստեղծում էր Գերագույն խորհուրդը։
Կառավարությունը մշակում և իրականացնում էր գործնական մեխանիզմները։
Տեղական խորհուրդներն ու հողային բարեփոխումների և սեփականաշնորհման հանձնաժողովները իրականացնում էին հողի բաշխման գործընթացը համայնքներում։
Գյուղատնտեսության ոլորտում պետական կառույցները կազմակերպում էին բարեփոխումների իրականացումը։
Իսկ գյուղացին էր վերջնականորեն վերցնում այդ փոփոխության պատասխանատվությունը իր ուսերին։ Այս պատճառով պատմությունը ճիշտ չի լինի գրել միայն մեկ անունով։

Բայց քաղաքական պատասխանատվության մակարդակում Առաջին Նախագահի դերը առանձնահատուկ էր։ Նրա ղեկավարած անկախ պետությունն էր ընտրել՝ գյուղատնտեսության հիմքում դնել մասնավոր հողօգտագործումն ու սեփականության իրավունքը։

Եվ այդ ընտրությունը փոխեց Հայաստանի գյուղի կառուցվածքը։

ԱՌԱՋԻՆ ՆԱԽԱԳԱՀԸ ԵՎ ԳՅՈՒՂԱՑԻՆ

Եթե արդյունաբերության մասում մենք տեսանք, թե ինչպես էր պետությունը փորձում փրկել արտադրական համակարգը, ապա գյուղում տեղի ունեցավ ավելի արմատական բան։

Պետությունը գյուղացուն տվեց տնտեսական ինքնուրույնության հիմքը։
Այդ ժամանակների որոշումների մեջ կարելի է տեսնել մի կարևոր պետական մտածողություն․չսպասել, մինչև պետությունը կարողանա ամեն ինչ անել քաղաքացու փոխարեն, այլ քաղաքացուն տալ հնարավորություն՝ ինքնուրույն արտադրելու։

Սա հատկապես կարևոր էր այն տարիներին, երբ պետական բյուջեն սահմանափակ էր, արդյունաբերությունը փլուզված էր, էներգետիկ ճգնաժամը շարունակվում էր, իսկ պատերազմը պահանջում էր հսկայական ռեսուրսներ։

Այդ պայմաններում գյուղացին դարձավ պետության կարևոր տնտեսական հենարաններից մեկը։

ԳՅՈՒՂԱՑՈՒՆ ՀՈՂ ՏԱԼԸ ՄԻԱՅՆ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՔԱՅԼ ՉԷՐ

Դա նաև քաղաքական և քաղաքացիական փոփոխություն էր։

Խորհրդային համակարգում մարդը հիմնականում արտադրական մեծ համակարգի մասնակից էր։
Նոր Հայաստանում նա սկսում էր դառնալ սեփականատեր։
Իսկ սեփականատերը պետության հետ այլ հարաբերություն ունի։

• Նա պահանջում է օրենք։
• Պաշտպանություն։
• Շուկա։
• Ճանապարհ։
• Ջուր։
• Վարկ։
• Արդար հարկում։

Այսինքն՝ սեփականության իրավունքը աստիճանաբար ձևավորում էր նաև նոր քաղաքացիական մտածողություն։

ԵՎ ԱՅՍՏԵՂ Է ԱՌԱՋԻՆ ՆԱԽԱԳԱՀԻ ՏԵՍԼԱԿԱՆԻ ՀԱՐՑԸ

Այս մասի ամենակարևոր եզրակացությունը հենց սա է։

1991 թվականին ընդունված որոշումները կարելի է քննարկել։
Հետագայում կարելի է քննադատել սեփականաշնորհման ձևերը։
Կարելի է քննարկել՝ արդյոք փոքր տնտեսությունների մոդելը բավարար էր երկարաժամկետ արդյունավետ գյուղատնտեսություն ստեղծելու համար։
Կարելի է խոսել մասնատված հողերի, ցածր արտադրողականության, վարկավորման և շուկաների խնդիրների մասին։

Բայց մի բան դժվար է վիճարկել։

1991 թվականի հողային բարեփոխումը փոխեց Հայաստանի գյուղի տնտեսական հիմքը։
Եվ դա տեղի ունեցավ անկախության առաջին իսկ տարիներին։

Այդ որոշման քաղաքական պատասխանատվության կենտրոնում էր Լևոն Տեր-Պետրոսյանի ղեկավարած պետական համակարգը։ Նրա մասին կարելի է ունենալ տարբեր քաղաքական գնահատականներ։

Բայց եթե նայում ենք փաստերին, ապա այդ ժամանակաշրջանում իրականացված հողային բարեփոխումը ցույց է տալիս պետական մտածողության մի շատ կարևոր գիծ՝ նոր պետությունը պետք է ունենար ոչ միայն սեփական դրոշն ու բանակը, այլև սեփականատեր քաղաքացի։

Եվ գուցե հենց սա էր այդ բարեփոխման ամենախորը իմաստը։

ԳՅՈՒՂԸ ՊԱՀԵՑ ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ

1990-ականների ամենածանր տարիներին գյուղը դարձավ այն տարածքը, որտեղ պետության տնտեսական ճգնաժամը ամբողջությամբ չվերածվեց սոցիալական փլուզման։

Մարդիկ վերադարձան հողին։
Ընտանիքները սկսեցին աշխատել իրենց տնտեսություններում։
Արտադրվում էր սնունդ։
Պահվում էր անասնագլխաքանակը։
Վերականգնվում էր գյուղատնտեսական արտադրությունը։

Եվ ամենակարևորը՝ հազարավոր ընտանիքներ կարողացան գոյատևել այն տարիներին, երբ արդյունաբերական և քաղաքային տնտեսության մեծ մասը կտրուկ կրճատվել էր։

Համաշխարհային բանկը հենց այդ դերն է արձանագրում՝ գյուղատնտեսության մեջ զբաղվածության աճը դիտարկելով որպես տնտեսական ճգնաժամի պայմաններում բնակչության գոյատևման կարևոր մեխանիզմ։

Ուստի 1990-ականների գյուղի պատմությունը միայն հողի սեփականաշնորհման պատմություն չէ։ Դա Հայաստանի սոցիալական դիմադրության պատմությունն է։

ՎԵՐՋԱԲԱՆ — ՀՈՂԸ ԴԱՐՁԱՎ ԱՆԿԱԽՈՒԹՅԱՆ ՇՈՇԱՓԵԼԻ ԱՐԴՅՈՒՆՔԸ

Անկախությունը սկզբում մարդկանց համար կարող էր թվալ հեռավոր պետական գաղափար։
Դրոշ։
Անձնագիր։
Սահման։
Դիվանագիտություն։

Բայց գյուղացու համար անկախությունը պետք է մի օր դառնար շոշափելի։
Եվ այդ շոշափելիությունը հողն էր։ Այն հողը, որի վրա նա աշխատում էր։ Այն հողը, որի բերքով պետք է կերակրեր ընտանիքը։ Այն հողը, որի համար արդեն ինքը էր պատասխանատու։

1991 թվականին Հայաստանը քանդեց խորհրդային կոլտնտեսային գյուղատնտեսության հիմքը և սկսեց ձևավորել մասնավոր գյուղացիական տնտեսությունների համակարգ։

Այդ քայլը կատարվեց պատերազմի, շրջափակման, էներգետիկ ճգնաժամի և տնտեսական փլուզման պայմաններում։

Եվ դրա պատմական արդյունքը երկակի էր։

Գյուղացին ստացավ սեփականություն և հնարավորություն։
Բայց պետությունը հետագայում բախվեց փոքր տնտեսությունների ցածր արտադրողականության, մասնատվածության և շուկաների հասանելիության խնդիրներին։

Այս երկու ճշմարտությունները պետք է ասել միասին։ Որովհետև պատմությունը միայն հաղթանակների պատմություն չէ։
Պատմությունը նաև այն որոշումների պատմությունն է, որոնցից մեկը լուծում էր մի օրվա խնդիրը, բայց ստեղծում էր հաջորդ տասնամյակի նոր խնդիրները։

Այդուհանդերձ, 1990-ականների սկզբի ամենադժվար տարիներին գյուղը դարձավ Հայաստանի տնտեսական և սոցիալական հենարաններից մեկը։
Եվ դրա հիմքում ընկած էր մի պարզ, բայց պատմականորեն մեծ փոփոխություն. գյուղացին այլևս միայն հողի վրա աշխատող մարդ չէր։
Նա դարձավ հողի սեփականատեր։
Իսկ անկախ պետության համար սեփականատեր գյուղացին արդեն պարզապես գյուղատնտեսական աշխատող չէր։
Նա նոր Հայաստանի տնտեսական քաղաքացու կերպարն էր։

ՀԱԿ վարչության անդամ
Թելման Պետրոսյան

Շարունակելի