Թելման Պետրոսյան. ՆԱԽԱԳԱՀԸ (մաս 23)
ՆԱԽԱԳԱՀԸ
ՄԱՍ XXIII. ՕՐԵՆՔԻ ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՔԵՐԸ
ԱՆԿԱԽՈՒԹՅՈՒՆԸ ՊԵՏՔ Է ԴԱՌՆԱՐ ՕՐԵՆՔ
Անկախ պետություն հռչակելը պատմական մեծ քայլ էր։ Բայց դրանից հետո սկսվում էր ավելի դժվար գործը։
Պետք էր ստեղծել մի պետություն, որը ոչ միայն գոյություն կունենար քարտեզի վրա, այլև ամեն օր կաշխատեր օրենքներով, պետական մարմիններով, նախարարություններով, դատարաններով, բյուջեով, հարկային համակարգով, բանկերով և պետական կառավարման հստակ մեխանիզմներով։
1991 թվականին Հայաստանը ժառանգեց խորհրդային կառավարման համակարգի մնացորդները, բայց արդեն ուրիշ քաղաքական իրականության մեջ։ Խորհրդային հանրապետության վարչական համակարգը պետք էր աստիճանաբար վերածել անկախ հանրապետության պետական կառավարման համակարգի։
Եվ այստեղ էր անկախության ամենադժվար մասը։
Պետություն ստեղծելը միայն դրոշ, զինանշան և օրհներգ ունենալը չէր։ Պետություն ստեղծելը նշանակում էր ունենալ օրենք, որը գործում է բոլորի համար։
ՆՈՐ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՆՈՐ ԻՐԱՎԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ
Անկախ Հայաստանի առաջին տարիներին ընդունվեցին բազմաթիվ օրենքներ, որոնք կարգավորում էին այն ոլորտները, որոնցում նախկին խորհրդային համակարգի իրավական նորմերը այլևս չէին կարող ամբողջությամբ սպասարկել անկախ պետության պահանջները։
Պետք էր ստեղծել նոր տնտեսական հարաբերությունների իրավական հիմք։
Պետք էր սահմանել սեփականության նոր ձևերը։
Պետք էր կարգավորել ձեռնարկատիրությունը։
Պետք էր ստեղծել հարկային հարաբերությունների համակարգ։
Պետք էր սահմանել բանկերի գործունեության կանոնները։
Պետք էր ստեղծել ազգային դրամի իրավական և ֆինանսական հիմքը։
Պետք էր սահմանել պետական մարմինների լիազորությունները։
Եվ ամենակարևորը՝ պետք էր ձևավորել այն սկզբունքը, որ պետության գործունեությունը պետք է իրականացվի ոչ թե անձերի ցանկությամբ, այլ օրենքով սահմանված կարգով։
Սա նոր Հայաստանի պետականաշինության ամենակարևոր գործընթացներից մեկն էր։
1995․ ՍԱՀՄԱՆԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆԸ՝ ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՕՐԵՆՔԸ
1995 թվականի Սահմանադրության ընդունումը դարձավ այս գործընթացի կարևոր հանգրվաններից մեկը։ Այդ պահից անկախ Հայաստանի պետական համակարգը ստացավ ամբողջական սահմանադրական շրջանակ։
Սահմանադրությունը սահմանեց պետական իշխանության կազմակերպման հիմնական սկզբունքները, մարդու և քաղաքացու իրավունքների ու ազատությունների հիմքերը, իշխանության մարմինների հարաբերությունները և պետության իրավական կառուցվածքի հիմնարար կանոնները։
Այսինքն՝ անկախությունը ստացավ ոչ միայն քաղաքական, այլև սահմանադրական մարմին։
Պետությունը սկսեց ավելի հստակ պատասխանել մի կարևոր հարցի՝
Ո՞վ է կառավարում երկիրը, ինչպիսի՞ լիազորությամբ և ի՞նչ սահմաններում։
Սա պետականության ամենակարևոր հարցերից մեկն է։
ՆԱԽԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ՝ ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԱՇԽԱՏՈՂ ՁԵՌՔԵՐԸ
Պետությունը չի կարող կառավարվել միայն նախագահի կամ կառավարության ընդհանուր որոշումներով։
Պետությանը անհրաժեշտ են մասնագիտացված մարմիններ՝ կրթության, գիտության, առողջապահության, գյուղատնտեսության, տրանսպորտի, էներգետիկայի, ֆինանսների, արտաքին հարաբերությունների, պաշտպանության, ներքին գործերի և արդարադատության և բազմաթիվ այլ ուղղություններ։
1990-ականների առաջին կեսին նախարարությունների և պետական կառավարման հանրապետական մարմինների կառուցվածքը մի քանի անգամ վերակազմավորվեց՝ նոր պետության պահանջներին համապատասխանեցնելու համար։ Օրինակ՝ 1995 թվականի կառավարական վերակազմավորման արդյունքում Բարձրագույն կրթության և գիտության ու Լուսավորության նախարարությունների գործունեությունը դադարեցվեց դրանց միավորման միջոցով, և ձևավորվեց Կրթության և գիտության նախարարությունը։
Այս գործընթացը կարևոր է հասկանալու համար։
Նոր պետությունը պարզապես չէր պահպանում հին վարչական համակարգը։ Այլ փորձում էր վերակառուցել այն։
ՊԵՏԱԿԱՆ ՄԱՐՄԻՆԸ ՊԵՏԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍՆ Է
Պետությունը միայն իշխանություն իրականացնող անձը կամ քաղաքական ղեկավարությունը չէ։
Պետությունը նաև այն համակարգն է, որի միջոցով այդ իշխանությունը վերածվում է ամենօրյա աշխատանքի, որոշումների և պետական ծառայության։
Նախարարությունը պետության ոլորտային քաղաքականությունն իրականացնող կառույցն է։
Հարկային մարմինը ապահովում է պետական եկամուտների հավաքագրումն ու հարկային համակարգի աշխատանքը։
Կենտրոնական բանկը կազմակերպում և իրականացնում է երկրի դրամավարկային քաղաքականությունը։
Դատարանը ապահովում է արդարադատության իրականացումն ու օրենքի կիրառումը։
Իրավապահ մարմինները պատասխանատու են հասարակական կարգի և օրենքի պահպանության համար։
Յուրաքանչյուր պետական մարմին ունի իր տեղը, լիազորությունն ու պատասխանատվությունը։
Եվ երբ այդ օղակները գործում են իրենց սահմանված լիազորությունների շրջանակում և միմյանց հետ համակարգված, ձևավորվում է պետության իրական կառավարման մեխանիզմը։
Պետականությունը միայն գաղափար չէ։ Այն ամեն օր գործող ինստիտուտների ամբողջություն է։
ՁԵՌՆԱՐԿԱՏԻՐՈՒԹՅՈՒՆԸ՝ ՆՈՐ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԻՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
Խորհրդային տնտեսության փլուզումից հետո Հայաստանը կանգնած էր ևս մեկ հսկայական խնդրի առաջ։
Պետք էր անցնել տնտեսության այնպիսի համակարգի, որտեղ գոյություն ունեին մասնավոր սեփականություն, ձեռնարկատիրական գործունեություն, առևտրային հարաբերություններ և մրցակցային շուկա։
Սա չէր կարող կատարվել միայն քաղաքական հայտարարությամբ։ Դրա համար անհրաժեշտ էր օրենսդրություն։
1990-ականների սկզբից ընդունվեցին և կիրառվեցին այնպիսի իրավական ակտեր, որոնք կարգավորում էին ձեռնարկությունների գործունեությունը, սեփականաշնորհումը, ապապետականացումը և նոր տնտեսական հարաբերությունները։
Օրինակ՝ պետական ձեռնարկությունների սեփականաշնորհման և ապապետականացման մասին օրենքը սահմանում էր սեփականաշնորհման գործընթացի իրավական մեխանիզմները, այդ թվում՝ պետական ձեռնարկությունների վերակազմավորումը տնտեսական ընկերակցությունների, սահմանափակ պատասխանատվությամբ կամ բաժնետիրական ընկերությունների ձևով։
Այսինքն՝ պետությունը սկսեց փոխել ոչ միայն կառավարման համակարգը, այլև տնտեսական հարաբերությունների հիմքը։
ՀԱՐԿԸ՝ ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՖԻՆԱՆՍԱԿԱՆ ՀԵՆԱՍՅՈՒՆԸ
Պետություն ունենալու համար անհրաժեշտ է նաև պետական բյուջե։ Իսկ բյուջեն չի կարող գոյություն ունենալ առանց հարկային համակարգի։
Այդ պատճառով 1990-ականների ընթացքում ձևավորվեց Հայաստանի հարկային օրենսդրության համակարգը։ Սահմանվեցին շահութահարկի, եկամտահարկի և ավելացված արժեքի հարկի կանոնները։
1997 թվականի մայիսի 14-ին ընդունվեց «Ավելացված արժեքի հարկի մասին» նոր օրենքը, որն ուժի մեջ մտավ հուլիսի 1-ից։ ԱԱՀ-ն այն սահմանում էր որպես անուղղակի հարկ և կարգավորում դրա գանձումը ապրանքների ներմուծման, արտադրության, շրջանառության և ծառայությունների մատուցման ոլորտներում։
Նույն թվականին՝ սեպտեմբերի 30-ին, ընդունվեց «Շահութահարկի մասին» օրենքը, իսկ դեկտեմբերի 27-ին՝ «Եկամտահարկի մասին» օրենքը։
Սա արդեն ամբողջովին նոր տնտեսական իրականություն էր։
Մարդը կարող էր ունենալ իր ձեռնարկությունը։
Կազմակերպությունը կարող էր ունենալ մասնավոր սեփականություն։
Ձեռնարկատերը կարող էր իրականացնել տնտեսական գործունեություն։
Իսկ պետությունը սահմանում էր դրա հարկային կանոնները։
ՀԱԿ վարչության անդամ
Թելման Պետրոսյան