Թելման Պետրոսյան. ՆԱԽԱԳԱՀԸ (մաս 18)

Սկիզբը՝ այստեղ

ՆԱԽԱԳԱՀԸ

ՄԱՍ XVIII. ՆԱԽԱԳԱՀԸ ԵՎ ԿԵՆՏՐՈՆԱԿԱՆ ԱՍԻԱՆ

ՀԻՆԳ ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ, ՄԵԿ ՆՈՐ ԱՇԽԱՐՀԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Խորհրդային Միության փլուզումից հետո Հայաստանը միայն մեկ նոր պետության հետ չէր հարաբերություն ստեղծում։ Նախկին միասնական տարածքի փոխարեն հայտնվում էին ինքնիշխան պետություններ, որոնցից յուրաքանչյուրն ուներ իր շահերը, հնարավորությունները և միջազգային օրակարգը։

Կենտրոնական Ասիայում այդպիսի պետությունները հինգն էին՝ Ղազախստանը, Ղրղզստանը, Տաջիկստանը, Թուրքմենստանը և Ուզբեկստանը։

1990-ականների Հայաստանի համար այս տարածաշրջանը հեռավոր էր, բայց անտեսել այն հնարավոր չէր։ Այստեղ էին բնական ռեսուրսներ, նոր շուկաներ, տրանսպորտային հնարավորություններ և հետխորհրդային տարածքում ձևավորվող նոր քաղաքական կենտրոններ։

ՂԱԶԱԽՍՏԱՆ․ ԿԵՆՏՐՈՆԱԿԱՆ ԱՍԻԱՅԻ ԱՄԵՆԱԿԱՐԵՎՈՐ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՈՒՂՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻՑ ՄԵԿԸ

Հայաստանի և Ղազախստանի միջև դիվանագիտական հարաբերությունները հաստատվեցին 1992 թվականի օգոստոսի 27-ին։

Հայաստանի դեսպանությունը Ղազախստանում սկսեց գործել արդեն 1993 թվականի հունիսից:
Ավելին՝ 1993 թվականի հունվարի 19-ին, Տեր-Պետրոսյանի նախագահության շրջանում, ստորագրվեցին մի շարք կարևոր փաստաթղթեր՝ Հայաստանի և Ղազախստանի հարաբերությունների հիմունքների, առևտրատնտեսական համագործակցության և փոխադարձ ֆինանսական պարտավորությունների կարգավորման վերաբերյալ։

Նույն ժամանակահատվածում տեղի ունեցավ նաև Լևոն Տեր-Պետրոսյանի 1993 թվականի հունվարյան այցը Հայաստան–Ղազախստան հարաբերությունների շրջանակում, որը ՀՀ ԱԳՆ-ի պաշտոնական ժամանակագրության մեջ արձանագրված է որպես նախագահի այց Ղազախստան։
Սա կարևոր հանգամանք է։
Հայաստանը Ղազախստանի հետ հարաբերությունները սկսում էր ոչ թե միայն ֆորմալ դիվանագիտական շփումներից, այլ տնտեսական և իրավական կոնկրետ պայմանավորվածություններից։

ՂՐՂԶՍՏԱՆ․ ՓՈՔՐ ՇՈՒԿԱ, ԲԱՅՑ ՄԵԾ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՏԱՐԱԾՔ

Հայաստանի և Ղրղզստանի միջև դիվանագիտական հարաբերությունները հաստատվեցին 1993 թվականի հունվարի 9-ին։
Այստեղ նույնպես հարաբերությունները արագորեն մտան գործնական փուլ։

1992 թվականին ստորագրվեց առևտրատնտեսական համագործակցության սկզբունքների վերաբերյալ համաձայնագիր, իսկ 1993-ին՝ ներքին գործերի ոլորտում համագործակցության փաստաթուղթ։

1994 թվականի հուլիսի 4-ին արդեն ստորագրվեցին միանգամից մի քանի կարևոր համաձայնագրեր՝ ազատ առևտրի, ներդրումների խրախուսման և փոխադարձ պաշտպանության, դրամավարկային հարաբերությունների և ոչ առևտրային փոխանցումների վերաբերյալ։ 
Այս փաստաթղթերը ցույց են տալիս մի կարևոր բան․ Հայաստանը փորձում էր իր հարաբերությունները Կենտրոնական Ասիայի երկրների հետ կառուցել այնպես, որ դրանք չսահմանափակվեն քաղաքական շփումներով։
Խոսքը գնում էր առևտրի, կապիտալի, ֆինանսների և մարդկանց տեղաշարժի մասին։

Իսկ 1997 թվականի ապրիլի 21-ին Հայաստանի և Ղրղզստանի միջև ստորագրվեց մի ամբողջ շարք նոր համաձայնագրեր՝ միջազգային ավտոմոբիլային հաղորդակցության, զբոսաշրջության, կրթության, գիտության, մշակույթի, իրավական տեղեկատվության, ստանդարտացման և արդյունաբերական պաշտպանության ոլորտներում։ 
Այսինքն՝ հարաբերությունների հիմքը սկսում էր տարածվել գրեթե ամբողջ պետական համակարգի վրա։

ՏԱՋԻԿՍՏԱՆ․ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ՝ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻ ՍՏՎԵՐՈՒՄ

Հայաստանի և Տաջիկստանի միջև դիվանագիտական հարաբերությունները հաստատվեցին 1992 թվականի հոկտեմբերի 21-ին։ 
Սակայն Տաջիկստանի դեպքում իրավիճակը առանձնահատուկ էր։

Տաջիկստանը 1990-ականների սկզբին մտավ ծանր ներքաղաքական հակամարտության և քաղաքացիական պատերազմի փուլ։ Հետևաբար Հայաստանի համար այստեղ հարաբերությունների զարգացումը պետք է դիտարկել այնպիսի միջավայրում, որտեղ պետության ներքին կայունությունն ինքնին միջազգային քաղաքականության խնդիր էր։

Այս ուղղությունը ցույց է տալիս Տեր-Պետրոսյանի արտաքին քաղաքականության մեկ այլ առանձնահատկություն․ Հայաստանը փորձում էր հարաբերություններ պահպանել նույնիսկ այն պետությունների հետ, որոնց ներքին իրավիճակը շատ բարդ էր։

Դիվանագիտությունը միշտ չէ, որ նշանակում է միայն հաջողակ և կայուն գործընկերների ընտրություն։
Երբեմն դա նշանակում է չկորցնել կապը նույնիսկ անկայուն տարածաշրջանների հետ։

ԹՈՒՐՔՄԵՆՍՏԱՆ․ ԳԱԶ, ՃԱՆԱՊԱՐՀՆԵՐ ԵՎ ԻՐԱԿԱՆ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԱՆՀՐԱԺԵՇՏՈՒԹՅՈՒՆ

Կենտրոնական Ասիայի երկրներից Հայաստանի համար ամենագործնական նշանակություն ունեցող ուղղություններից մեկը դարձավ Թուրքմենստանը։

Դիվանագիտական հարաբերությունները հաստատվեցին 1992 թվականի հոկտեմբերի 9-ին։

Դրանից ընդամենը մի քանի օր անց՝ հոկտեմբերի 15-ին, արդեն ստորագրվեցին փաստաթղթեր տրանսպորտի ոլորտում համագործակցության և առևտրատնտեսական հարաբերությունների վերաբերյալ։ Նույն շրջանում ձևավորվում էին նաև գազի մատակարարման և հաշվարկների մեխանիզմները։

1993 թվականի հունիսի 8-ին ստորագրվեց միջազգային ավտոմոբիլային հաղորդակցության մասին համաձայնագիր։

1993 թվականի ընթացքում նաև կարգավորվեցին գազի մատակարարումների և փոխադարձ պարտավորությունների հետ կապված ֆինանսական հարցերը։

Իսկ 1995 թվականի նոյեմբերի 3-ին Աշխաբադում ստորագրվեցին Հայաստանի և Թուրքմենստանի միջև ազատ առևտրի համաձայնագիրը և բնական գազի մատակարարման վերաբերյալ համաձայնագիրը։

Այստեղ արդեն պարզ երևում է Հայաստանի կարիքը։
Էներգետիկ ճգնաժամի պայմաններում Թուրքմենստանը պարզապես դիվանագիտական գործընկեր չէր։
Այն կարող էր լինել Հայաստանի էներգետիկ անվտանգության կարևոր աղբյուր։

1996 թվականի մարտի 19-ին Երևանում ստորագրվեց նաև 1994–1995 թվականների թուրքմենական գազի մատակարարումների արդյունքում առաջացած պարտավորությունների կարգավորման մասին համաձայնագիրը, ինչպես նաև ներդրումների պաշտպանության, առողջապահության և իրավական տեղեկատվության վերաբերյալ փաստաթղթեր։

Այս ամբողջ շղթան ցույց է տալիս, որ հարաբերությունները զարգանում էին ոչ թե մեկ այցի, այլ տարիների ընթացքում ձևավորվող տնտեսական համակարգի միջոցով։

ՈՒԶԲԵԿՍՏԱՆ․ ՄԵԿ ԱՅԼ ԽՈՇՈՐ ԿԵՆՏՐՈՆ

Ուզբեկստանի հետ Հայաստանը դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատեց 1995 թվականի հոկտեմբերի 27-ին։

Սակայն այստեղ կա հետաքրքիր մանրամասն։
Մինչև պաշտոնական դիվանագիտական հարաբերությունների հաստատումն արդեն ձևավորվում էին տնտեսական կապերի հիմքերը։

1992 թվականի օգոստոսի 20-ին ստորագրվել էր ճանապարհային տրանսպորտի ոլորտում հարաբերությունների մասին համաձայնագիր։

Իսկ 1993 թվականի փետրվարի 23-ին Տաշքենդում ստորագրվեցին առևտրատնտեսական համագործակցության, փոխադարձ պարտավորությունների կարգավորման և կենտրոնական բանկերի միջև հաշվարկների կազմակերպման վերաբերյալ փաստաթղթեր։

Այսինքն՝ Ուզբեկստանի դեպքում ևս տնտեսական շփումները առաջ էին գնում նույնիսկ այն ժամանակ, երբ դիվանագիտական հարաբերությունների պաշտոնական ձևակերպումը դեռ չէր ավարտվել։
Սա շատ հետաքրքիր փաստ է։

Պետությունները երբեմն նախ սկսում են համագործակցել կոնկրետ խնդիրների շուրջ, իսկ հետո այդ կապերը վերածվում են լիարժեք դիվանագիտական հարաբերությունների։

ՄԵԿ ՓԱՍՏ, ՈՐԸ ՄԻԱՎՈՐՈՒՄ ԷՐ ԱՅՍ ՀԻՆԳ ԵՐԿՐՆԵՐԸ

Կենտրոնական Ասիայի հինգ երկրներից չորսը՝ Ղազախստանը, Ղրղզստանը, Տաջիկստանը և Ուզբեկստանը, ինչպես նաև Հայաստանը, 1992 թվականի մայիսի 15-ին ստորագրեցին Հավաքական անվտանգության պայմանագիրը։

Այս փաստաթղթի 4-րդ հոդվածը նախատեսում էր, որ անդամ պետություններից մեկի նկատմամբ ագրեսիան դիտարկվում է որպես ագրեսիա բոլորի նկատմամբ, իսկ անհրաժեշտության դեպքում նախատեսվում էր նաև փոխադարձ օգնություն, այդ թվում՝ ռազմական։ 

Այս հանգամանքը կարևոր է հատկապես Հայաստանի համար։
Նորանկախ հանրապետությունը փորձում էր իր անվտանգության համակարգը կառուցել ոչ միայն երկկողմ պայմանագրերով, այլև բազմակողմ հարթակներում։

Այդպիսով Կենտրոնական Ասիայի պետությունները Հայաստանի համար դառնում էին նաև բազմակողմ անվտանգության և քաղաքական համագործակցության գործընկերներ։

ՆԱԽԱԳԱՀԻ ՀԱՇՎԱՐԿԸ

Այս ամենը մեկ ընդհանուր պատկերի մեջ դնելու դեպքում հետաքրքիր բան է երևում։
Տեր-Պետրոսյանի նախագահության տարիներին Հայաստանը Կենտրոնական Ասիայի նկատմամբ չգնաց մեկ միասնական «մեծ նախագծով»։

Փոխարենը ստեղծվեցին հինգ տարբեր ուղղություններ։
Ղազախստանի հետ՝ պետական և տնտեսական հարաբերությունների հիմքեր։
Ղրղզստանի հետ՝ ազատ առևտուր, ներդրումներ և ոլորտային համագործակցություն։
Տաջիկստանի հետ՝ դիվանագիտական կապի պահպանում բարդ տարածաշրջանային իրավիճակում։
Թուրքմենստանի հետ՝ էներգետիկա, գազ և տրանսպորտ։
Ուզբեկստանի հետ՝ առևտուր, ֆինանսական հաշվարկներ և տրանսպորտային կապեր։

Այս տարբերությունները պատահական չէին։
Յուրաքանչյուր երկրի հետ Հայաստանը փորձում էր աշխատել հենց այն ոլորտներում, որտեղ տվյալ հարաբերությունն ուներ առավելագույն գործնական արժեք։

Սա արդեն դիվանագիտությունից ավելի լայն բան էր։
Սա պետական շահերի հաշվարկ էր։

ՀԻՆԳ ԵՐԿՐՆԵՐ՝ ՄԵԿ ԿԱՐԵՎՈՐ ԴԱՍ

Այսօր, երբ քարտեզի վրա նայում ենք Կենտրոնական Ասիային, այդ երկրները մեզ կարող են թվալ հեռու։

1990-ականների սկզբին դրանք ավելի հեռու էին՝ ոչ միայն աշխարհագրորեն, այլև քաղաքական փորձի իմաստով։ nՆրանք նոր էին դարձել անկախ պետություններ։ Հայաստանն էլ նոր էր դարձել անկախ պետություն։ Բոլորը ստիպված էին սովորել մի նոր լեզու՝ ինքնիշխան պետության լեզուն։

Եվ այդ պայմաններում Տեր-Պետրոսյանի արտաքին քաղաքականության կարևոր ձեռքբերումներից մեկը կարելի է տեսնել հենց այս հարաբերությունների ձևավորման մեջ։
Նա Հայաստանի համար փորձում էր ստեղծել ոչ թե մեկ հենարան, այլ բազմաթիվ կապեր։
Որովհետև փոքր պետության համար ամենավտանգավորը միայն փակ սահմանը չէ։

Ամենավտանգավորը այն է, երբ փակվում են նաև քաղաքական հնարավորությունները։
Կենտրոնական Ասիայի հինգ պետությունների հետ հարաբերությունների ստեղծումը այդ իմաստով Հայաստանի համար դարձավ ևս մեկ բացվող պատուհան։

Եվ որքան ավելի մանրամասն ես ուսումնասիրում 1990-ականների փաստաթղթերը, այնքան ավելի պարզ է դառնում, որ այդ տարիներին Հայաստանի արտաքին քաղաքականությունը կառուցվում էր մանր քայլերի, համաձայնագրերի, փոխադարձ պարտավորությունների և երկարաժամկետ կապերի միջոցով։

Պետությունը երբեմն մեծ քայլերով չէ, այլ հարյուրավոր փոքր փաստաթղթերով է կառուցում իր տեղը աշխարհում։

Իսկ այդ փաստաթղթերի հետևում կանգնած էր մի նախագահ, որը նորանկախ Հայաստանի համար փորձում էր հնարավորինս լայնացնել աշխարհի հետ կապերի շրջանակը։

Հ.Գ 
     

ՆՈՒՐՍՈՒԼԹԱՆ ՆԱԶԱՐԲԱԵՎ
    Ղազախստանի Հանրապետության 
  Նախագահ

«Հարգելի Լևոն Հակոբի.— Ընդունեք իմ անկեղծ շնորհավորանքներն ու բարեմաղթությունները Ձեր ծննդյան տարեդարձի առթիվ։
Կարևոր նշանակություն հատկացնելով մեր երկրների միջև համակողմանիորեն ընդլայնվող հարաբերություններին, ակնկալում եմ, որ Ղազախստանի և Հայաստանի միջև գոյություն ունեցող բազմակողմանի հարաբերությունները 
այսուհետ  ևս կզարգանան եղբայրության և փոխշահավետ  համագործակցության ոգով: Հուսով եմ, որ իմ առաջիկա այցը Հայաստանի Հանրապետություն  նոր լիցք կհաղորդի այդ հարաբերություններին։
Մաղթում եմ Ձեզ, հարգելի Լևոն Հակոբի, քաջառողջություն, բարօրություն 
և հաջողություններ՝ ի շահ Հայաստանի Ձեր գործունեության մեջ»։

Ակմոլա, 09.01.1998թ․:

(«Գիտնականը և Նախագահը»  էջ 168
Ռուսերեն բնօրինակը տես՝ ՀՀԱՆԱ, թղթ. 03/09.01.1998)։

ՀԱԿ վարչության անդամ
Թելման Պետրոսյան

Շարունակելի