Թելման Պետրոսյան. ՆԱԽԱԳԱՀԸ (մաս 22, տեսանյութ)

Սկիզբը՝ այստեղ 

ՆԱԽԱԳԱՀԸ

ՄԱՍ XXII.  ՆԱԽԱԳԱՀԸ ԵՎ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԷՆԵՐԳԵՏԻԿ ՎԵՐԱԾՆՈՒՆԴԸ

ԱՏՈՄԱԿԱՅԱՆԻ ՓԱԿՈՒՄԸ, «ՄՈՒԹ ՈՒ ՑՈՒՐՏ ՏԱՐԻՆԵՐԸ» ԵՎ ԱՅՆ ՈՐՈՇՈՒՄԸ, ՈՐԸ ՓՈԽԵՑ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԷՆԵՐԳԵՏԻԿ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

Պետության մասին խոսելիս մենք սովորաբար մտածում ենք բանակի, սահմանների, դիվանագիտության, տնտեսության մասին։
Բայց կա մի ոլորտ, որի բացակայությունը կարող է մի քանի օրում կաթվածահար անել այդ ամբողջ պետությունը։
Էներգետիկա։
Առանց էլեկտրականության գործարանները կանգնում են։
Առանց ջերմության քաղաքները լռում են։
Առանց վառելիքի բանակը չի կարող շարժվել։
Առանց էներգետիկ անվտանգության տնտեսությունը կորցնում է իր կենսունակությունը։

Ուստի էներգետիկան պարզապես տնտեսական ոլորտ չէ։ Էներգետիկան ազգային անվտանգության հարց է։ Եվ անկախ Հայաստանի առաջին տարիների պատմությունը հնարավոր չէ հասկանալ առանց այս ճշմարտության։

Երբ Հայաստանը կորցրեց իր էներգետիկ հենարանը

Հայկական ատոմակայանը Խորհրդային Հայաստանի էներգետիկ համակարգի առանցքային բաղադրիչներից էր։

Մեծամորի երկու էներգաբլոկները գործարկվել էին դեռևս խորհրդային տարիներին։ Բայց աղետալի երկրաշարժից հետո կայանի աշխատանքը դադարեցվեց։

Ատոմակայանը 1988 թվականի երկրաշարժից անմիջապես հետո վնասված վիճակում չի փակվել․ ԽՍՀՄ Նախարարների խորհրդի որոշմամբ երկու էներգաբլոկները կանգնեցվեցին 1989 թվականի փետրվարին և մարտին՝ որպես նախազգուշական միջոց։ Պաշտոնական հայկական և ԱԷՄԻԳ-ի նյութերը նշում են, որ կայանը երկրաշարժից ուղղակիորեն չի վնասվել, սակայն սեյսմիկ անվտանգության հարցերը լուրջ մտահոգություն էին առաջացրել։

Բացի երկրաշարժից, իր ազդեցությունն ուներ նաև Չեռնոբիլի աղետից հետո ձևավորված հակաատոմային տրամադրությունը և արդեն իսկ գոյություն ունեցող բնապահպանական մտահոգությունները։

Այսպիսով, Հայաստանը կորցրեց իր ամենահզոր էներգետիկ հենարաններից մեկը։
Բայց այդ պահին դեռ ոչ ոք չէր պատկերացնում, թե ինչ գին էր ունենալու այդ որոշումը անկախ Հայաստանի համար։

Անկախությունը եկավ առանց էներգետիկ անկախության

Խորհրդային համակարգի փլուզումը Հայաստանի համար նշանակում էր ոչ միայն քաղաքական ազատություն։ Այն նշանակում էր նաև նախկին տնտեսական կապերի փլուզում։ Հայաստանը չուներ սեփական նավթային և գազային պաշարներ։ Էներգակիրների մատակարարումները կախված էին նախկին միութենական համակարգից։

Իսկ հետո եկավ պատերազմը։
Շրջափակումը։
Տրանսպորտային դժվարությունները։
Գազամատակարարման խափանումները։
Տնտեսական փլուզումը։
Եվ միաժամանակ՝ փակ ատոմակայանը։

Ահա այստեղ է, որ էներգետիկ խնդիրը վերածվեց պետական գոյության խնդրի։

Հայաստանը կարող էր ունենալ անկախության հռչակագիր։
Կարող էր ունենալ դրոշ։
Կարող էր ունենալ բանակ։
Բայց եթե տները մութ էին, գործարանները չէին աշխատում, հիվանդանոցները չէին կարողանում նորմալ գործել, իսկ արդյունաբերությունը կանգնած էր, ապա անկախությունը դեռևս չէր դարձել լիարժեք կենսունակ պետականություն։

Այդ տարիների իրականությունը հետագայում ստացավ շատ ծանր անուն՝ «մութ ու ցուրտ տարիներ»։
Ինչո՞ւ չէր կարելի պարզապես սպասել

Այստեղ Առաջին նախագահի ժամանակաշրջանի ամենակարևոր պետական հարցերից մեկն է առաջանում։
Ի՞նչ անել։
Փակ պահե՞լ կայանը և ընդունել էներգետիկ ճգնաժամի հետևանքները։
Թե՞ փորձել վերադարձնել այն աշխատանքի՝ նույնիսկ անվտանգության լուրջ հարցերի պայմաններում։

Սա սովորական քաղաքական ընտրություն չէր։ Սա ընտրություն էր երկու ռիսկերի միջև։ Մի կողմից՝ միջուկային էներգիայի հնարավոր ռիսկը։
Մյուս կողմից՝ էներգետիկ փլուզման սոցիալական, տնտեսական և պետական ռիսկը։ 1990-ականների կեսերին Հայաստանի կառավարությունը եկավ այն եզրակացության, որ երկրորդ էներգաբլոկի վերագործարկումն անհրաժեշտ է։ 

Եվ այստեղ պետք է հասկանալ ժամանակաշրջանի իրականությունը։
Նոր մեծ էներգետիկ հզորություն կառուցելը տարիների և հսկայական ֆինանսական միջոցների հարց էր։ Մեծամորը արդեն գոյություն ուներ։
Բայց գոյություն ունենալը դեռ չէր նշանակում, որ այն կարելի էր պարզապես միացնել։
Պետք էր ապացուցել, որ այն կարելի է շահագործել  անվտանգության ընդունելի պայմաններում։

Հայաստանը չասաց աշխարհին՝ «մեզ հավատացեք»
Սա պատմության ամենակարևոր հատվածներից մեկն է։ Հայաստանը միջազգային հանրությանը չէր կարող պարզապես ասել․ «Մեզ համար անհրաժեշտ է, հետևաբար մենք այն կվերագործարկենք»։

Միջուկային էներգիայի դեպքում նման մոտեցումը բավարար չէր։
Պետք էին ուսումնասիրություններ։
Փորձաքննություններ։
Սեյսմիկ գնահատումներ։
Տեխնիկական ստուգումներ։
Անվտանգության միջոցառումներ։
Միջազգային մասնագետների ներգրավում։
Եվ հենց այս ճանապարհով էլ սկսվեց Մեծամորի երկրորդ էներգաբլոկի վերադարձի գործընթացը։

ԱԷՄԻԳ-ի մասնագետները մասնակցեցին կայանի նախագործարկման ուսումնասիրություններին, գնահատեցին սարքավորումների վիճակը և մասնակցեցին վերագործարկման հայեցակարգի մշակմանը։
Հայկական մասնագետները շարունակեցին սեյսմիկ ուսումնասիրությունները։ Ուսումնասիրվեց կայանի տեղակայման հիմքը։
Պաշտոնական տեխնիկական փաստաթղթերում նշվում է, որ ուսումնասիրությունների արդյունքում կայանի տակ գտնվող բազալտային հիմքը գնահատվել էր որպես ամբողջական բլոկ, և ուսումնասիրվել էր ակտիվ խզվածքի առկայության հարցը։ 
Հայ մասնագետները շարունակեցին կայանի տարածքի սեյսմիկ և երկրաբանական ուսումնասիրությունները։ Ուսումնասիրվեց այն հողային ու ժայռային հիմքը, որի վրա կառուցված էր կայանը։ Մասնագետները նաև ստուգեցին՝ այդ տարածքում կա՞ արդյոք ակտիվ երկրաբանական խզվածք, որը կարող էր վտանգ ստեղծել կայանի համար։

ԱՇԽԱՐՀԸ ՄԻԱՁԱՅՆ ՉԷՐ

1995-ին միջազգային մտահոգությունները շատ լուրջ էին։
Արևմտյան մասնագետների մի մասը կասկածում էր կայանի անվտանգության բավարար մակարդակին։ ԱԷՄԳԻ-ի ներկայացուցիչներն էլ ունեին վերապահումներ։

The Washington Post-ի 1995 թվականի հրապարակումը ցույց է տալիս, որ այդ շրջանում միջազգային միջավայրում Մեծամորի վերագործարկումը դիտվում էր որպես վիճահարույց քայլ, և անվտանգության վերաբերյալ լուրջ հարցեր էին բարձրացվում։

Այս փաստը կարևոր է։
Որովհետև Առաջին նախագահի և Հայաստանի իշխանության հաջողությունն այն չէր, որ նրանք կարողացան բոլորին համոզել՝ «Մեծամորը բացարձակապես անվնաս է»։
Նման բան միջուկային էներգիայի մեջ գոյություն չունի։

Հաջողությունն այն էր, որ Հայաստանը կարողացավ միջազգային կասկածների պայմաններում ստեղծել այնպիսի տեխնիկական և ինստիտուցիոնալ հիմք, որի վրա հնարավոր դարձավ կայանի վերագործարկումը։
Սա շատ ավելի լուրջ փաստ է։

Մեծամորի վերագործարկումը հնարավոր չէր առանց արտաքին տեխնիկական և ֆինանսական աջակցության։
Ռուսաստանը դարձավ այդ գործընթացի գլխավոր տեխնիկական և ֆինանսական գործընկերներից մեկը։
Ռուսական աջակցությամբ իրականացվեցին անհրաժեշտ աշխատանքներ, իսկ վերագործարկման համար տրամադրվեց նաև ֆինանսական աջակցություն։

Բայց միևնույն ժամանակ գործընթացը չսահմանափակվեց միայն ռուսական շրջանակով։
ԱԷՄԻԳ-ն ներգրավված էր։
Հայ մասնագետները ներգրավված էին։
Սեյսմիկ և տեխնիկական ուսումնասիրություններ իրականացվեցին։
Միջազգային անվտանգության չափանիշների հարցը դրվեց օրակարգում։

Սա կարևոր է նաև Առաջին նախագահի արտաքին քաղաքականության ընդհանուր տրամաբանությունը հասկանալու համար։

Հայաստանը չէր կարող էներգետիկ խնդիր լուծել միայն քաղաքական հայտարարություններով։
Պետք էր օգտագործել բոլոր հասանելի միջազգային հնարավորությունները։

Այդ նպատակով Նախագահի հրամանագրով ստեղծվեց Հայաստանի Հանրապետության Նախագահին կից Միջուկային էներգետիկայի անվտանգության խորհուրդը, որը համակարգում էր միջազգային մեծ համբավ վայելող Ադոլֆ Բիրկհոֆերը (Գերմանիա):

Պրոֆեսոր Բիրկհոֆերը միջուկային անվտանգության ոլորտում համաշխարհային ճանաչում ունեցող գիտնական էր, Գերմանիայի Ռեակտորների անվտանգության ինստիտուտի (GRS) տնօրենը։ Նրա գլխավորած միջազգային փորձագիտական խորհուրդը տասնամյակներ շարունակ (սկսած 1990-ականների կեսերից) պարբերաբար հանդիպումներ էր ունենում Երևանում, քննարկում կատարված արդիականացումները և անվտանգության նոր հանձնարարականներ ներկայացնում Հայաստանի ղեկավարությանը։

Այդ խորհրդի գործունեության շնորհիվ վերագործարկված ատհոմակայանն այլեւս հինը չէր։ Նրա անվտանգության եւ ավտոմատիզացիայի համակարգը ամբողջովին արդիականացվել ու համապատասխանեցվել էր աշխարհի լավագույն ստանդարտներին։ Այ հենց այդ հարցում մեծ էր Բիրկհոֆերի դերը, որին Նախագահը տվել էր լայն վերահսկողական լիազորություններ։ Առանց այդ միջազգային հանձնաժողովի հավանության ոչ մի որոշում չէր ընդունվում։ Դրա շնորհիվ ապահովվեց ՀԱԷԿ-ի անվտանգ վերագործարկումը, ինչը նախադեպը չունեցող իրադարձություն էր աշխարհում։ Ի դեպ, Նախագահը գնահատում էր Բիրկհոֆերին ոչ միայն որպես հեղինակություն իր մասնագիտական ոլորտում, այլ նաեւ որպես մեծ մտավորական։

Պրոֆեսոր Ադոլֆ Բիրկհոֆերը միջազգային հարթակներում հանդիսանում էր Հայկական ատոմակայանի ամենաազդեցիկ և հեղինակավոր պաշտպաններից մեկը: Նրա դիրքորոշումը հատկապես կարևոր էր այն պատճառով, որ նա ներկայացնում էր Գերմանիան՝ մի երկիր, որն ինքը խիստ քաղաքականություն ուներ միջուկային էներգետիկայի հանդեպ:

1995․ ՄԵԾԱՄՈՐԻ ԴՌՆԵՐԸ ԿՐԿԻՆ ԲԱՑՎԵՑԻՆ

1995 թվականի հունիսի 27-ին տեղի ունեցավ ատոմակայանի պաշտոնական վերաբացման արարողությունը։

Այդ օրը Լևոն Տեր-Պետրոսյանը անձամբ մասնակցեց արարողությանը և բացեց կայանի վերագործարկման խորհրդանշական փուլը։

Սակայն այստեղ ևս կարևոր է տարբերել արարողությունը և լիարժեք էներգետիկ արտադրության վերականգնումը։
Ֆիզիկական վերագործարկման փուլը սկսվեց հունիսին, իսկ երկրորդ էներգաբլոկը լիարժեք աշխատանքի վերադարձավ ավելի ուշ՝ 1995 թվականի նոյեմբերի 5-ին։
Եվ այդ պահից սկսվեց ոչ միայն ատոմակայանի, այլև Հայաստանի էներգետիկ համակարգի վերականգնման նոր փուլը։

Ինչ փոխվեց

Մեծամորի վերագործարկումը մեկ կայանի գործարկում չէր։ Այն փոխեց ամբողջ էներգետիկ համակարգի հավասարակշռությունը։
ԱԷՄԻԳ-ն հետագայում արձանագրել է, որ ատոմակայանի վերագործարկումը կարևոր դեր ունեցավ տնտեսական ճգնաժամից Հայաստանի վերականգնման շրջանում։

Բայց միայն ատոմակայանը չէր լուծումը։
Միաժամանակ իրականացվում էին էներգետիկ համակարգի կառավարման փոփոխություններ, ջերմային կայանների և վառելիքային մատակարարումների վերականգնում, էլեկտրական ցանցի կարգավորման քայլեր և ապօրինի միացումների վերացում։

Այսինքն՝ «մութ ու ցուրտ տարիների» ավարտը պետք է հասկանալ ոչ թե մեկ կոճակի սեղմումով, այլ ամբողջ էներգետիկ համակարգի վերակազմավորման արդյունքում
Էներգետիկան որպես պետական անկախություն

Այստեղ է պատմության ամենախորը իմաստը։
Անկախությունը միայն այն չէ, որ ուրիշները քեզ ճանաչում են։
Անկախությունը նաև այն է, որ դու կարողանում ես լույս վառել քո երկրում։
Քո տունը տաքացնել։
Քո գործարանը աշխատեցնել։
Քո հիվանդանոցը պահել գործող վիճակում։
Քո բանակը ապահովել էներգիայով։
Քո տնտեսությունը չթողնել ուրիշների վառելիքային որոշումների լիակատար կախվածության մեջ։
Այս իմաստով Մեծամորի վերագործարկումը պետք է դիտարկել ոչ միայն որպես էներգետիկ, այլև ազգային անվտանգության և պետական ինքնիշխանության քայլ։

Եվ այստեղ Առաջին նախագահի դերը պետք է տեսնել ավելի լայն շրջանակում։
Նա չէր լուծում միայն «էլեկտրաէներգիայի խնդիր»։
Նա փորձում էր լուծել մի հարց, որի պատասխանից կախված էր՝
արդյո՞ք անկախ Հայաստանը կարող է ֆիզիկապես գոյատևել։

ՆԱԽԱԳԱՀԻ ՀԱՇՎԱՐԿԸ

Պետական գործիչը երբեմն ստիպված է ընտրել ոչ թե լավի և վատի միջև։ Նա ստիպված է ընտրել երկու վտանգների միջև։

1990-ականների Հայաստանի համար այդպիսի իրավիճակ էր ստեղծվել։
Ատոմակայանը ուներ ռիսկեր։ Բայց փակ ատոմակայանն էլ ուներ ռիսկեր։
Էներգիայի բացակայությունը նշանակում էր արդյունաբերության անկում։
Տնտեսության անկում։
Ջեռուցման խնդիրներ։
Սոցիալական ծանր վիճակ։
Պետության կառավարման թուլացում։
Եվ այդ ամենը պատերազմի ու շրջափակման պայմաններում։

Ուստի Մեծամորի հարցը պետք է հասկանալ ոչ թե որպես «ատոմակայան բացե՞լ, թե՞ չբացել» պարզ հարց։
Իրական հարցն ավելի բարդ էր․ ինչպե՞ս վերականգնել էներգետիկ անվտանգությունը՝ հնարավորինս նվազեցնելով միջուկային ռիսկերը։
Եվ հենց այդ հարցի պատասխանն էր՝ ուսումնասիրել, վերանորոգել, վերազինել, վերահսկել և միջազգային մասնագետների ներգրավմամբ վերագործարկել։

Միջուկային էներգիան և քաղաքական կամքը

Մեծամորի պատմությունը ևս մեկ կարևոր բան է ցույց տալիս։
Միջուկային էներգիան միայն գիտություն չէ։ Այն նաև քաղաքական կամք է։ Որովհետև միջուկային էներգիա ունեցող պետությունը պետք է ունենա գիտնականներ։
Ինժեներներ։
Կարգավորող մարմիններ։
Անվտանգության համակարգ։
Միջազգային համագործակցություն։
Ֆինանսական կարողություն։
Եվ ամենակարևորը՝ երկարաժամկետ պետական մտածողություն։

Այդ պատճառով Մեծամորի վերագործարկման ընթացքում ստեղծվեցին նաև համապատասխան պետական կառույցներ։

1993 թվականին ձևավորվեց Հայկական ատոմակայանի շահագործման պատասխանատու կառույցը, իսկ նույն տարվա ընթացքում ստեղծվեց նաև Հայաստանի միջուկային և ռադիացիոն անվտանգության կարգավորող մարմինը։ 

Սա արդեն պարզապես ատոմակայանի վերագործարկում չէր։ Սա միջուկային պետության ինստիտուցիոնալ հիմքի ձևավորում էր։

Երբ 1995 թվականի հունիսին Լևոն Տեր-Պետրոսյանը կանգնեց Մեծամորի ատոմակայանի դարպասների մոտ, նրա առջև միայն մի կայան չէր։
Նրա առջև կանգնած էր մի ամբողջ երկիր, որը տարիներ շարունակ ապրել էր մթության մեջ։
Այդ արարողության լուսանկարը կարելի է դիտել որպես սովորական պետական միջոցառում։
Բայց պատմական իմաստով այն շատ ավելին էր։
Դա անկախ Հայաստանի մի պահն էր, երբ պետությունը փորձում էր վերականգնել ոչ միայն էլեկտրաէներգիան, այլև իր կենսունակությունը։
Այդ պահին Հայաստանը դեռ աղքատ էր։
Դեռ պատերազմական վիճակում էր։
Դեռ շրջափակված էր։
Դեռ չուներ կայուն տնտեսական համակարգ։ Բայց ուներ մի բան, որը ցանկացած պետության համար ամենակարևորն է։ Որոշելու կամք։

Եվ այդ կամքով Մեծամորի երկրորդ էներգաբլոկը վերադարձավ աշխատանքի։

ՀԱԿ վարչության անդամ
Թելման Պետրոսյան

Տեսանյութ՝ Դավիթ Մաթևոսյան. «Փաստեր, որոնց մասին գիտեն քչերը»