Թելման Պետրոսյան. ՆԱԽԱԳԱՀԸ (մաս 29)

Սկիզբը՝ այստեղ

ՆԱԽԱԳԱՀԸ

ՄԱՍ XXIX — ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆԸ՝ ԱՆԿԱԽ ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ

Պետություն կառուցել նշանակում էր նաև փոխել այն մարդուն, որը պետք է ապրեր այդ պետության մեջ։

Անկախությունը միայն սահման, բանակ, դրամ, կառավարություն կամ դիվանագիտական հարաբերություններ չէ։

Անկախ պետությունը պետք է ունենա նաև իր կրթությունը։

Որովհետև դպրոցում է ձևավորվում այն քաղաքացին, որը վաղը պետք է ծառայի պետությանը, համալսարանում է պատրաստվում այն մասնագետը, որը պետք է ղեկավարի տնտեսությունը, գիտությունը, բանակը, բժշկությունը և պետական կառավարման համակարգը։

Եվ հենց այստեղ էր անկախ Հայաստանի առաջին մեծ խնդիրներից մեկը։

Խորհրդային Միության փլուզումից հետո Հայաստանը ժառանգեց կրթական համակարգ, որը տասնամյակներ շարունակ գործել էր միութենական միասնական կառավարման, ֆինանսավորման և գաղափարական համակարգի ներսում։ Անկախությունից հետո այդ համակարգը պետք էր ոչ միայն պահպանել, այլև վերափոխել՝ արդեն Հայաստանի Հանրապետության պետական շահերին համապատասխան։

Պետական կառույցների ձևավորման առաջին տարիներին բարձրագույն կրթության և գիտության ոլորտը կառավարվում էր առանձին պետական մարմնով, իսկ 1992 թվականին այն վերակազմավորվեց ՀՀ բարձրագույն կրթության և գիտության նախարարության։ 1995 թվականին բարձրագույն կրթության և գիտության ու լուսավորության նախարարությունների միավորման արդյունքում ձևավորվեց կրթության և գիտության միասնական նախարարությունը։

Սա վարչական անվանափոխություն չէր միայն։

Սա այն պետական տրամաբանության արտահայտությունն էր, որի հիմքում դրված էր կրթությունը մեկ միասնական ազգային համակարգի մեջ դիտարկելու անհրաժեշտությունը։

ԴՊՐՈՑԸ՝ ԱՆԿԱԽ ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՀԻՄՆԱՔԱՐԸ

Առաջին նախագահի նախագահության տարիներին դպրոցը հայտնվեց նոր պետական քաղաքականության կենտրոնում։

1996 թվականի մայիսի 15-ին հաստատվեց ՀՀ պետական հանրակրթական հաստատության օրինակելի կանոնադրությունը, որը հաստատվել էր ՀՀ Նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի վավերացմամբ։

Այս փաստաթղթի միջոցով աստիճանաբար ձևավորվում էր նոր մոտեցում՝ դպրոցը պետք է լիներ ոչ թե նախկին կենտրոնացված համակարգի տեղական օղակը, այլ Հայաստանի Հանրապետության կրթական համակարգի ինքնուրույն բաղադրիչը։

Իսկ 1990-ականների երկրորդ կեսին արդեն քննարկվում էին ավելի խորքային փոփոխություններ՝ դպրոցների կառավարման ինքնավարություն, ֆինանսավորման նոր մեխանիզմներ, դպրոցների ծախսերի արդյունավետություն, ուսուցիչների վերապատրաստում և դասագրքերի հասանելիություն։

Համաշխարհային բանկի փաստաթղթերում 1996–1998 թվականների կառավարության կրթական բարեփոխումների ռազմավարության մեջ արձանագրված էին դպրոցներին ավելի մեծ ինքնավարություն տալու, պետական ֆինանսավորումը հիմնական կրթության վրա կենտրոնացնելու, դասագրքերի նոր համակարգ ներդնելու և դպրոցական մակարդակով ֆինանսական միջոցների կառավարման հնարավորություններ ստեղծելու նպատակները։

Այսինքն՝ կրթության ոլորտում արդեն փոխվում էր ոչ միայն ինչ սովորեցնելը, այլև դպրոցն ինչպես կառավարելը ։

ԴԱՍԱԳԻՐՔԸ՝ ՊԵՏԱԿԱՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍ

Անկախությունից հետո կրթական համակարգի ամենացավոտ խնդիրներից մեկը դասագրքերն էին։

Խորհրդային միասնական կրթական տարածքի փլուզումը նշանակում էր, որ Հայաստանը պետք է ստեղծեր սեփական կրթական բովանդակությունը, ծրագրերը և դասագրքերը։

Դա հսկայական աշխատանք էր։

Պետք էր վերանայել ուսումնական նյութերը, փոխել պատմության և հասարակագիտության մատուցման տրամաբանությունը, ստեղծել անկախ Հայաստանի պայմաններին համապատասխան ծրագրեր և ապահովել, որ այդ նյութերը հասնեն դպրոց։

1996 թվականի բարեփոխումների փաստաթղթերում դասագրքերի պակասը նշվում էր որպես կրթության որակի բարելավման հիմնական խոչընդոտներից մեկը։ Առաջարկվում էր ձևավորել դասագրքերի հասանելիությունը մեծացնող նոր համակարգ՝ մրցակցային ձեռքբերմամբ և դպրոցական մակարդակին ավելի մոտեցված պահանջարկով։

Այս ամենի մեջ կար մի շատ կարևոր գաղափար. անկախ պետությունը պետք է ունենա ոչ միայն իր դրոշն ու զինանշանը, այլև իր երեխային պատմի իր պատմությունը։

ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԸ ԵՎ ՆՈՐ ՊԵՏԱԿԱՆ ՄՏԱԾՈՂՈՒԹՅՈՒՆԸ

Բարձրագույն կրթության համակարգը նույնպես անցնում էր նոր իրականության։
1991 թվականին Հայաստանում գործում էին 14 բարձրագույն ուսումնական հաստատություններ։ Շուկայական տնտեսության ձևավորման հետ բարձրագույն կրթության ոլորտում սկսեցին գործել նաև մասնավոր հաստատություններ։ 1995 թվականից մասնավոր բուհերի գործունեությունը դարձավ համակարգի նկատելի բաղադրիչ, իսկ 1997 թվականին բուհերի ընդհանուր թիվը հասավ 102-ի՝ 56154 ուսանողով։

Այս թվերը միայն քանակական փոփոխություն չեն ցույց տալիս։ Դրանք ցույց են տալիս, թե որքան արագ էր փոխվում պետության և կրթության հարաբերությունը։

Պետական համալսարանը այլևս կրթության միակ հնարավոր կազմակերպական ձևը չէր։ Առաջանում էին մասնավոր նախաձեռնություններ, նոր մասնագիտություններ, նոր կրթական ծառայություններ և մրցակցային միջավայր։

1996 թվականի պետական բուհերի ընդունելության կանոններն արդեն սահմանում էին հանրապետության պետական բարձրագույն ուսումնական հաստատությունների ընդունելության միասնական կարգավորումներ։

Այս շրջանում պետությունը փորձում էր միաժամանակ երկու խնդիր լուծել՝ պահպանել կրթության պետական պատասխանատվությունը և բացել համակարգը նոր հնարավորությունների առաջ։

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆԸ՝ ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՀԻՇՈՂՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԱՊԱԳԱՆ

Առանձին ուշադրության էր արժանի գիտությունը։

Խորհրդային տարիներին Հայաստանը ուներ գիտական հզոր դպրոցներ, գիտահետազոտական ինստիտուտներ և բարձրակարգ մասնագետներ։ Անկախության տարիներին այդ համակարգը հայտնվեց ֆինանսական ծանր վիճակում։

Պետությունը կորցրեց նախկին միութենական ֆինանսավորման համակարգը, իսկ տնտեսական ճգնաժամը հարվածեց գիտական հաստատությունների հնարավորություններին։

Այստեղ ևս խնդիրը միայն գումարը չէր։

Պետք էր պահպանել գիտական ներուժը, չկորցնել մասնագետներին և միաժամանակ գիտությունը կապել արդեն անկախ Հայաստանի տնտեսության ու պետական առաջնահերթությունների հետ։

Այդ պատճառով կրթության և գիտության համակարգի կառավարման միավորումը 1995 թվականին ուներ նաև պետական կառավարման տրամաբանություն․ կրթությունը և գիտությունը պետք է դիտարկվեին որպես երկրի զարգացման փոխկապակցված համակարգեր։

ՈՒՍՈՒՑԻՉԸ՝ ՊԵՏԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ԱՄԵՆՕՐՅԱ ԴԵՄՔԸ

Կրթական բարեփոխումների ամենադժվար հարցերից մեկը ուսուցիչն էր։

Դպրոցը կարող է ունենալ շենք, դասագիրք և ծրագիր, բայց եթե չկա ուսուցիչ, որը կարող է այդ ամենը վերածել գիտելիքի, համակարգը չի աշխատի։

1990-ականների կրթական բարեփոխումների ծրագրերում նախատեսվում էին նաև ուսուցիչների վերապատրաստման և մասնագիտական կարողությունների զարգացման ուղղություններ։ Այդ անհրաժեշտությունը պայմանավորված էր նաև նրանով, որ խորհրդային համակարգի կառավարման մեթոդները այլևս չէին համապատասխանում նոր պետական և տնտեսական իրականությանը։

Ուսուցիչը պետք է աստիճանաբար անցներ ոչ միայն նոր դասագրքի, այլև նոր մտածողության։ Նա այլևս սովորեցնում էր ոչ թե միութենական պետության քաղաքացուն, այլ Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացուն։

ԲԱՐՁՐԱԳՈՒՅՆ ԿՐԹՈՒԹՅԱՆ ՖԻՆԱՆՍԱՎՈՐՈՒՄԸ

Սակայն այստեղ պետք է հասկանալ նաև ժամանակի իրականությունը։

Անկախ Հայաստանի առաջին տարիներին կրթության ֆինանսավորումը չափազանց ծանր վիճակում էր։ Համաշխարհային բանկի գնահատմամբ՝ 1992 թվականին մեկ սովորողի հաշվով պետական կրթական ծախսը կտրուկ նվազել էր՝ համեմատած խորհրդային վերջին տարիների մակարդակի հետ, իսկ 1994 թվականին կրթության ծախսերը հասել էին ՀՆԱ-ի մոտ 1.2 տոկոսին։

Այս թվերը ցույց են տալիս, թե ինչ պայմաններում էր իրականացվում կրթական պետական քաղաքականությունը։

Մի կողմից՝ պետությունը պետք է պահեր դպրոցը, համալսարանը և գիտությունը։
Մյուս կողմից՝ պետությունն ինքն էր դեռ ձևավորման փուլում, տնտեսությունը՝ ծանր ճգնաժամի մեջ, իսկ բյուջետային հնարավորությունները՝ սահմանափակ։

Հետևաբար 1990-ականների կրթական քաղաքականությունը պետք է հասկանալ ոչ թե խաղաղ ու կայուն ժամանակաշրջանի չափանիշներով, այլ անկախ պետության գոյատևման և վերակառուցման պայմաններում։

ՆՈՐ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ՈՒՂՂՈՒԹՅՈՒՆԸ

1990-ականների երկրորդ կեսին արդեն ձևավորվում էր կրթության նոր փիլիսոփայությունը։

Պետական համակարգը սկսում էր շարժվել դեպի՝

• կենտրոնացված կառավարումից՝ ավելի մեծ ինքնավարություն,
• միասնական ֆինանսավորումից՝ ավելի նպատակային ֆինանսավորում,
• հին դասագրքերից՝ նոր կրթական բովանդակություն,
• միայն պետական կրթությունից՝ պետական և մասնավոր կրթության համակցված համակարգ,
• խորհրդային կառավարման մշակույթից՝ Հայաստանի Հանրապետության սեփական կրթական քաղաքականություն։

Հետագայում այս ուղղություններից մի քանիսը զարգացան արդեն 1998 թվականից հետո։ Ուստի ճիշտ չէ հետագա բարեփոխումների արդյունքները ամբողջությամբ վերագրել Առաջին նախագահի պաշտոնավարման տարիներին։ Բայց դրանց մի մասը որպես քաղաքական ուղղություն ձևավորվում էր հենց 1990-ականների երկրորդ կեսին։

ԱՌԱՋԻՆ ՆԱԽԱԳԱՀԸ ԵՎ ԿՐԹԱԿԱՆ ՊԵՏԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ԳԱՂԱՓԱՐԸ

Այստեղ է, որ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի նախագահության տարիների նշանակությունը կրթության ոլորտում պետք է դիտարկել պետականության ավելի լայն կառուցման համատեքստում։

Նա ժառանգեց ոչ թե զրոյից ստեղծվելիք կրթություն, այլ խորհրդային մեծ համակարգ, որը պետք էր վերածել անկախ Հայաստանի համակարգի։

Եվ այդ տարբերությունը էական է։

Առաջին նախագահի քաղաքական ղեկավարության տարիներին ստեղծվեցին և վերակազմավորվեցին կրթության պետական կառավարման մարմինները, հաստատվեց դպրոցների պետական կառավարման նոր իրավական շրջանակ, զարգացան բարձրագույն կրթության ընդունելության և կազմակերպման նոր մեխանիզմներ, ընդլայնվեց մասնավոր կրթական հատվածը, իսկ 1996–1998 թվականներին արդեն պետական բարեփոխումների օրակարգում էին դպրոցների ինքնավարությունը, ֆինանսավորման փոփոխությունը, դասագրքերի հասանելիությունը և ուսուցիչների մասնագիտական զարգացումը։

Այս աշխատանքը, իհարկե, մեկ մարդու աշխատանք չէր։

Այն իրականացրել են նախարարներ, գիտնականներ, ուսուցիչներ, համալսարանականներ, պետական պաշտոնյաներ և հազարավոր կրթության աշխատողներ։

Այդ տարիներին բարձրագույն կրթության և գիտության ոլորտը ղեկավարում էր Վարդգես Գնունին, լուսավորության համակարգը՝ Հայկ Ղազարյանը, իսկ 1994–1995 թվականներին լուսավորության նախարարի պաշտոնակատարն էր Աշոտ Բլեյանը։ 1996 թվականից կրթության և գիտության նախարար դարձավ Արտաշես Պետրոսյանը։

Սակայն պետական համակարգի գլխավոր պատասխանատվությունը մնում էր երկրի ղեկավարության վրա։

Եվ այստեղ Առաջին նախագահի դերը պետք է դիտարկել ոչ թե այն իմաստով, թե նա անձամբ գրել է յուրաքանչյուր դասագիրք կամ ղեկավարել յուրաքանչյուր դպրոց, այլ այն, որ նրա նախագահության ընթացքում կրթությունը մտավ անկախ պետականության կառուցման ընդհանուր օրակարգի մեջ։

ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆԸ՝ ԱՆԿԱԽՈՒԹՅԱՆ ԵՐԿԱՐԱԺԱՄԿԵՏ ՆԵՐԴՐՈՒՄԸ

Պետությունը կարող է մեկ օրում ընդունել օրենք։
Կարող է մեկ օրում բարձրացնել դրոշը։
Կարող է մեկ օրում ստեղծել նախարարություն։
Բայց կրթական արդյունքը երևում է տարիներ անց։

1990-ականների Հայաստանի համար կրթության հարցը հենց այդպիսին էր։

Պետք էր մտածել ոչ միայն այն մասին, թե ինչպես հաղթահարել տվյալ տարվա ճգնաժամը, այլև այն մասին, թե ինչպիսի մարդ պետք է ավարտի հայկական դպրոցը տասը կամ քսան տարի հետո։

Այդ պատճառով կրթական համակարգի վերակառուցումը պետականաշինության ամենաերկարաժամկետ ուղղություններից մեկն էր։

Եվ եթե տնտեսության, բանակի կամ դիվանագիտության արդյունքները կարելի էր երբեմն տեսնել անմիջապես, կրթության արդյունքը պետք է գար մի ամբողջ սերունդ հետո։

Առաջին նախագահը հասկանում էր, որ անկախ Հայաստանը միայն այն երկիրը չէ, որը կարողացել է անկախանալ։ Անկախ Հայաստանը այն պետությունն է, որը կարողանում է ինքն իրեն հաջորդ սերնդին փոխանցել։

Դպրոցը այդ փոխանցման առաջին օղակն էր։
Համալսարանը՝ երկրորդը։
Գիտությունը՝ երրորդը։

Իսկ դրանց միավորող գաղափարը՝ անկախ պետական մտածողության ձևավորումը։

Եվ այդ պատճառով 1990-ականների կրթական փոփոխությունները պետք է կարդալ ոչ միայն որպես կրթության պատմություն։ Դրանք անկախ Հայաստանի մարդկային պետականության ձևավորման պատմության մի մասն են։

Առաջին նախագահը պետություն էր կառուցում ոչ միայն իր ժամանակի համար։

Կրթության միջոցով այդ պետությունը փորձում էր կառուցել նաև այն սերնդի համար, որը դեռ դպրոցական էր։

ՀԱԿ վարչության անդամ
Թելման Պետրոսյան

Շարունակելի