Թելման Պետրոսյան. ՆԱԽԱԳԱՀԸ (մաս 17)

Սկիզբը՝ այստեղ

ՆԱԽԱԳԱՀԸ

ՄԱՍ XVII. ՆԱԽԱԳԱՀԸ ԵՎ ՀՆԴԿԱՍՏԱՆԸ

Երբ Հայաստանը դեռ նոր էր սովորում ապրել որպես անկախ պետություն, Լևոն Տեր-Պետրոսյանը արդեն մտածում էր՝ ինչպիսի՞ն պետք է լինի Հայաստանի տեղը աշխարհում։

Այդ որոնումների կարևոր ուղղություններից մեկը դարձավ Հնդկաստանը՝ հնագույն քաղաքակրթություն և ձևավորվող նոր աշխարհակարգում մեծ դեր ունեցող պետություն։

Հնդկաստանը պարզապես հեռավոր պետություն չէր։ Այն աշխարհի հնագույն քաղաքակրթական կենտրոններից էր, հսկայական բնակչությամբ, պատմականորեն ձևավորված պետական ավանդույթով և միջազգային քաղաքականության մեջ ինքնուրույն դերակատարությամբ։

Եվ այստեղ առանձնահատուկ նշանակություն է ստանում հենց Լևոն Տեր-Պետրոսյանի անձը։
Նա Հնդկաստանը չէր կարող ընկալել միայն որպես սովորական արտաքին քաղաքական գործընկեր։ Նրա գիտական վաստակը արևելագիտության բնագավառում և երկար տարիների ուսումնասիրությունները նրան հնարավորություն էին տալիս Արևելքը տեսնել ոչ թե հեռավոր ու անծանոթ տարածք, այլ մարդկության պատմության առանցքային քաղաքակրթական աշխարհներից մեկը։ ՀՀ նախագահն ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի արևելագիտության բաժինը, հետագայում ուսանել է Լենինգրադի արևելագիտության ինստիտուտում և պաշտպանել գիտական ատենախոսություններ:

Ուստի Հնդկաստանի հետ հարաբերությունների զարգացումը կարելի է դիտարկել նաև այդ ավելի լայն մտավոր աշխարհընկալման շրջանակում։

1992․ ԱՌԱՋԻՆ ԿԱՊԸ ՆՈՐ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐՈՒՄ

Հայաստանի և Հնդկաստանի միջև դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատվեցին 1992 թվականի օգոստոսի 31-ին։

Հնդկաստանը ճանաչել էր Հայաստանի անկախությունը 1991 թվականի դեկտեմբերի 26-ին, իսկ դիվանագիտական հարաբերությունների հաստատումը հաջորդ տարվա օգոստոսին դարձավ արդեն պաշտոնական միջպետական կապի սկիզբ։

1993 թվականի մարտին Հայաստանի փոխարտգործնախարար Արման Նավասարդյանի այցը Նյու Դելի և արտաքին գերատեսչությունների միջև խորհրդակցությունների արձանագրության ստորագրումը ցույց էին տալիս, որ հարաբերությունները սկսում էին ստանալ ինստիտուցիոնալ ձև։ 1994 թվականին Նյու Դելիում նշանակվեց Հայաստանի պատվավոր հյուպատոս։ 
Բայց այդ ամենը դեռ սկիզբն էր:

Հաջորդ քայլը պետք է լիներ քաղաքական ամենաբարձր մակարդակի հանդիպումը։

1995․ ՆԱԽԱԳԱՀԸ ՆՅՈՒ ԴԵԼԻՈՒՄ

1995 թվականի դեկտեմբերին Լևոն Տեր-Պետրոսյանը պետական այց կատարեց Հնդկաստան։
Հնդկաստանի նախագահի պաշտոնական թվային արխիվը պահպանել է այդ այցի բազմաթիվ վկայություններ։ 1995 թվականի դեկտեմբերի 14-ին Հնդկաստանի նախագահ Շանկար Դայալ Շարման ընդունեց Հայաստանի նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանին Ռաշտրապատի Բհավանում։ Նույն օրը տեղի ունեցավ նաև պաշտոնական ճաշկերույթ, իսկ դեկտեմբերի 15-ին՝ հրաժեշտի հանդիպումը։

ԲԱՐԵԿԱՄՈՒԹՅԱՆ ՊԱՅՄԱՆԱԳԻՐԸ

Այցի ամենակարևոր արդյունքներից մեկը դարձավ Հայաստանի Հանրապետության և Հնդկաստանի Հանրապետության միջև Բարեկամության և համագործակցության պայմանագրի ստորագրումը։

1995 թվականի դեկտեմբերի 14-ին այն ստորագրվեց Նյու Դելիում՝ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի և Հնդկաստանի վարչապետ Նարասիմհա Ռաոյի մասնակցությամբ։ 
Պայմանագրի նշանակությունը միայն նրա անվան մեջ չէր։

Այն ամրագրում էր հարաբերությունների այնպիսի հիմքեր, ինչպիսիք են միմյանց անկախության, ինքնիշխանության և տարածքային ամբողջականության հարգումը, ներքին գործերին չմիջամտելը և խաղաղությանը սպառնացող իրավիճակներում խորհրդակցելու պատրաստակամությունը։

Այսինքն՝ Հայաստանը Հնդկաստանի հետ հարաբերությունները կառուցում էր ոչ թե պատահական հանդիպումների, այլ միջպետական իրավական հիմքի վրա։

Եվ սա չափազանց կարևոր էր նորանկախ հանրապետության համար։
Պետությունը ճանաչվում է ոչ միայն այն ժամանակ, երբ նրա անունը հայտնվում է քարտեզի վրա։ Պետությունը նաև այն ժամանակ է ամրապնդվում, երբ նրա հետ աշխարհի խոշոր պետությունները հարաբերություններ են կառուցում որպես ինքնիշխան և իրավահավասար գործընկեր:

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՁԱՅՆԸ ՀՆԴԿԱՍՏԱՆԻ ԿՈՂՔԻՆ

Այդ այցի ընթացքում Տեր-Պետրոսյանը հայտարարեց նաև Հայաստանի աջակցությունը Հնդկաստանի՝ ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի մշտական անդամ դառնալու ձգտմանը։

Առաջին հայացքից սա կարող է թվալ ընդամենը դիվանագիտական հայտարարություն։
Բայց այստեղ կա շատ ավելի հետաքրքիր քաղաքական տրամաբանություն։

Հայաստանը նոր էր մտել միջազգային հարաբերությունների համակարգ։ Այն չուներ մեծ տնտեսական կամ ռազմական ռեսուրսներ, որոնք կարող էին ինքնաբերաբար ապահովել նրա ազդեցությունը։ Ուստի նրա արտաքին քաղաքական կապիտալի կարևորագույն բաղադրիչներից մեկը պետք է դառնար քաղաքական վստահությունը։

ՀԵՌԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՄԻՇՏ ՉԷ, ՈՐ ԲԱԺԱՆՈՒՄ Է

Հայաստանն ու Հնդկաստանը աշխարհագրորեն հեռու են։ Բայց պետությունների հարաբերությունների խորությունը միշտ չէ, որ որոշվում է աշխարհագրական հեռավորությամբ։
Երբեմն երկու երկրների միջև կապը կարող է կառուցվել պատմական հիշողության, մշակույթի, գիտության և փոխադարձ հարգանքի վրա։

Հնդկաստանի դեպքում այդ կապը նաև ունի դարերի պատմություն։
Հայերի ներկայությունը Հնդկաստանում գալիս է դարերի խորքից։ Հայկական համայնքներ ձևավորվել էին Կալկաթայում, Մադրասում, Բոմբեյում և այլ վայրերում։ Հայ վաճառականներն ու մտավորականները մասնակցել էին Հնդկաստանի առևտրային և մշակութային կյանքին, իսկ Կալկաթայում հայկական ժառանգությունը մինչև այսօր տեսանելի է։

Այս պատմական կապը նորանկախ Հայաստանի համար կարող էր վերածվել ժամանակակից պետական հարաբերությունների լրացուցիչ հիմքի։

Եվ հենց այստեղ է հետաքրքիր Տեր-Պետրոսյանի մոտեցումը․ նա անցյալը չէր դիտարկում որպես միայն հիշողություն։ Պատմական կապը կարող էր դառնալ ներկա քաղաքականության ռեսուրս։

ՄԻ ԱՅՑ, ՈՐԸ ԴԱՐՁԱՎ ՃԱՆԱՊԱՐՀ

Հետագա տարիների պատմությունն արդեն ցույց տվեց, որ 1995 թվականի այցը մեկուսացված դրվագ չէր։

Հնդկաստանի և Հայաստանի հարաբերությունները շարունակեցին զարգանալ։ Հնդկաստանի պաշտոնական աղբյուրները հետագայում ևս առանձնահատուկ կերպով հիշատակեցին Տեր-Պետրոսյանի 1995 թվականի պետական այցը՝ որպես երկկողմ հարաբերությունների կարևոր հանգրվան։ 2003 թվականին Հնդկաստանի վարչապետ Աթալ Բիհարի Վաջպային արդեն հիշատակում էր այդ այցը՝ ընդգծելով Հայաստանի և Հնդկաստանի միջև ձևավորված ջերմ ու բարեկամական հարաբերությունները։

Այսինքն՝ այն, ինչ սկսվել էր նորանկախ Հայաստանի առաջին տարիներին, շարունակություն ունեցավ նաև հետագայում։

Եվ սա է պետական քաղաքականության ամենակարևոր չափանիշներից մեկը։
Լավ արտաքին քաղաքական որոշման արժեքը երբեմն երևում է ոչ թե ստորագրման օրը, այլ տարիներ անց։

Հ.Գ
1993 թ. մարտի 11 — ստորագրվեց Հայաստանի և Հնդկաստանի միջև առևտրատնտեսական համագործակցության համաձայնագիրը, ինչպես նաև երկու երկրների արտաքին գործերի նախարարությունների միջև խորհրդակցությունների  անցկացման մասին արձանագրությունը։
1994 թ. մարտի 25 — ստորագրվեց գիտատեխնիկական համագործակցության համաձայնագիրը։
1995 թ. դեկտեմբերի 14 — Լևոն Տեր-Պետրոսյանի՝ Հնդկաստան կատարած պետական այցի ընթացքում ստորագրվեցին միանգամից մի քանի կարևոր փաստաթղթեր՝ մշակույթի, արվեստի, կրթության, զբոսաշրջության, սպորտի և զանգվածային լրատվության ոլորտներում համագործակցության, ինչպես նաև տնտեսական և տեխնիկական համագործակցության վերաբերյալ։
Եվ ամենակարևորը՝ նույն օրը ստորագրվեց Հայաստանի Հանրապետության և Հնդկաստանի Հանրապետության միջև Բարեկամության և համագործակցության պայմանագիրը։
Այսինքն՝ Տեր-Պետրոսյանի նախագահության տարիներին հայ-հնդկական հարաբերությունները ձևավորվեցին ոչ միայն քաղաքական հայտարարություններով, այլև բավական ամուր իրավական և համագործակցային հիմքով։

ՀԱԿ վարչության անդամ
Թելման Պետրոսյան

Շարունակելի