Թելման Պետրոսյան. ՆԱԽԱԳԱՀԸ (մաս 5)
Սկիզբը՝ այստեղ:
ՆԱԽԱԳԱՀԸ
Մաս V — Տասը տարիները
1998–2007․ Նախագահը՝ նախագահականից դուրս
1998 թվականի փետրվարի 3-ին Լևոն Տեր-Պետրոսյանը հեռացավ Հայաստանի Հանրապետության նախագահի պաշտոնից։
Մի ամբողջ ժամանակաշրջան կարծես ավարտվեց։ Բայց պատմության մեջ կան պահեր, երբ պաշտոնից հեռանալը դեռևս չի նշանակում քաղաքական ճանապարհի ավարտ։
Տեր-Պետրոսյանի դեպքում այդ տասը տարիները՝ 1998-ից մինչև 2007 թվականը, դարձան առանձնահատուկ շրջան։ Նա այլևս չէր գտնվում իշխանության կենտրոնում, չէր ղեկավարում կառավարությունը, չէր ստորագրում պետական որոշումներ և չէր ներկայացնում Հայաստանը որպես երկրի նախագահ։
Բայց նա շարունակում էր մնալ այն մարդու անունը, որի նախագահության տարիներին ծնվել, ձևավորվել և ամրապնդվել էր Հայաստանի երրորդ Հանրապետության պետական համակարգը։
Նա հեռացավ նախագահական նստավայրից, բայց չհեռացավ Հայաստանի պատմությունից։ Եվ այդ տասը տարիները պետք է դիտարկել հենց այդ տեսանկյունից։
1998-ից հետո Հայաստանի քաղաքական կյանքում սկսվեց նոր փուլ։ Ռոբերտ Քոչարյանը ստանձնեց նախագահի պաշտոնը, և պետությունը շարունակեց իր ընթացքը արդեն նոր քաղաքական ղեկավարությամբ։
Տեր-Պետրոսյանն այդ ընթացքում երկար ժամանակ մնաց քաղաքական ակտիվ պայքարից դուրս։ Սակայն նրա նախագահության տարիներին ձևավորված հարցերը չվերացան։ Դրանցից ամենակարևորը Ղարաբաղյան հակամարտությունն էր։
1994 թվականի զինադադարից հետո պատերազմը դադարել էր, բայց խաղաղության վերջնական պայմանագիր չէր կնքվել։ Եվ այստեղ է 1998 թվականի պատմության ամենամեծ հակասություններից մեկը։
Տեր-Պետրոսյանը հեռացավ, սակայն այն խնդիրը, որի շուրջ նրա և իր քաղաքական թիմի միջև առաջացել էր ճգնաժամ, շարունակեց մնալ Հայաստանի արտաքին քաղաքականության կենտրոնում։
Տարիները անցնում էին։ Բանակցությունները շարունակվում էին։ Միջազգային միջնորդությունը շարունակվում էր։ Բայց վերջնական լուծում չկար։
Այդ ընթացքում Հայաստանի հասարակության մեջ նույնպես փոխվում էր վերաբերմունքը 1990-ականների նկատմամբ։
Մութ ու ցուրտ տարիների հիշողությունը աստիճանաբար խառնվում էր պատերազմի հաղթանակի հիշողությանը։
Մի կողմից՝ մարդիկ հիշում էին շրջափակումը, էներգետիկ ճգնաժամը, ցուրտ բնակարանները, սոցիալական ծանր վիճակը։
Մյուս կողմից՝ հիշում էին անկախության ձեռքբերումը, բանակի ձևավորումը, պատերազմի հաղթանակները և այն տարիները, երբ Հայաստանը ստիպված էր բառացիորեն զրոյից կառուցել պետականություն։
Այս երկու հիշողությունները հաճախ բախվում էին իրար։ Եվ այդ հակասության մեջ առաջին նախագահի քաղաքական կերպարը տարիների ընթացքում ստացավ տարբեր գնահատականներ։
Մեկի համար նա անկախ Հայաստանի հիմնադիր նախագահն էր։ Մյուսի համար՝ 1990-ականների դժվարությունների պատասխանատու։ Բայց պատմության խնդիրն այն չէ, որ ընտրի ամենահարմար հիշողությունը։ Պատմության խնդիրն է ամբողջ պատկերը տեսնել։ Իսկ ամբողջ պատկերը ցույց է տալիս մի բան.
1998-ին Տեր-Պետրոսյանը հեռացավ նախագահի պաշտոնից, բայց նրա պատմական առաքելությունը դրանով չավարտվեց։ Նա չժառանգեց պատրաստի պետություն․ նա կանգնեց պետություն ստեղծելու ամենածանր պահին և դրեց անկախ Հայաստանի պետականության հիմքերը։
Եվ այդ ժամանակ նա ընտրեց մեկ այլ ճանապարհ։ Գիտության ճանապարհը։
ԳԻՏՆԱԿԱՆԸ
Լևոն Տեր-Պետրոսյանին միայն որպես քաղաքական գործիչ ճանաչելը նշանակում է նրա կենսագրության մի կարևոր մասը թողնել ստվերում։
Նախքան նախագահ դառնալը նա գիտնական էր։
Արևելագետ։
Հայագետ։
Պատմական աղբյուրների ուսումնասիրող։
Եվ նախագահի պաշտոնից հեռանալուց հետո այդ գիտնականը կրկին հայտնվեց առաջին պլանում։Սա պատահական չէր։
Տեր-Պետրոսյանի գիտական ճանապարհը սկսվել էր քաղաքականությունից շատ առաջ։
Նա զբաղվել էր հին և միջնադարյան Հայաստանի պատմությամբ, հայ-արաբական հարաբերություններով, Մերձավոր Արևելքի պատմությամբ և հայագիտական ուսումնասիրություններով։
Այս ամենը կարևոր է նրա քաղաքական մտածողությունը հասկանալու համար։
Որովհետև Տեր-Պետրոսյանի համար Հայաստանը երբեք միայն քարտեզի վրա գտնվող տարածք չէր։ Հայաստանը պատմական գործընթացի մեջ գտնվող պետություն էր։ Հայ ժողովուրդը՝ հազարամյակների պատմություն ունեցող հասարակություն։
Իսկ տարածաշրջանը՝ տարբեր քաղաքակրթությունների, պետությունների և աշխարհաքաղաքական շահերի բախման տարածք։
Հենց այդ պատճառով նրա քաղաքական մտածողության մեջ պատմական օրինակները հաճախ առանձնահատուկ տեղ էին զբաղեցնում։ Նա փորձում էր հասկանալ ոչ միայն այն, թե ինչ ենք ուզում, այլ նաև՝ ինչ հնարավորություններ ունի Հայաստանը իրական աշխարհում։ Սա երկու տարբեր հարցեր են։
Առաջինը ցանկության հարց է։
Երկրորդը՝ պետական հաշվարկի։
Եվ պետական գործչի համար երկրորդը հաճախ ավելի ծանր է։
1998-ից հետո Տեր-Պետրոսյանն ավելի մեծ հնարավորություն ստացավ վերադառնալու գիտական աշխատանքին։ Նա արդեն չէր կրում նախագահի պաշտոնի ամենօրյա ծանրությունը։ Չկար կառավարության յուրաքանչյուր որոշման պատասխանատվությունը։ Չկար արտաքին քաղաքականության յուրաքանչյուր ճգնաժամի արձագանքման անհրաժեշտությունը։
Փոխարենը կար ժամանակ։
Ժամանակ՝ ուսումնասիրելու։
Ժամանակ՝ կարդալու։
Ժամանակ՝ գրելու։
Ժամանակ՝ վերադառնալու պատմական աղբյուրներին։
Եվ այդ աշխատանքի ամենախոշոր արդյունքներից մեկը դարձավ նրա բազմահատոր ուսումնասիրությունը՝ «Խաչակիրները և հայերը»։
ԽԱՉԱԿԻՐՆԵՐԸ ԵՎ ՀԱՅԵՐԸ
Եթե ցանկանում ենք հասկանալ Տեր-Պետրոսյանի աշխարհայացքը, միայն նրա քաղաքական ելույթները կարդալը բավարար չէ։ Պետք է կարդալ նաև նրա գիտական աշխատանքները։ Հատկապես՝ «Խաչակիրները և հայերը»։
Այս աշխատության մեջ Տեր-Պետրոսյանը ուսումնասիրում է միջնադարյան Հայաստանի և խաչակիրների հարաբերությունները՝ դրանք դիտարկելով ավելի լայն՝ Մերձավոր Արևելքի քաղաքական և քաղաքակրթական միջավայրում։ Այստեղ Հայաստանը մեկուսացված չէ։
Հայերը գործում են մի աշխարհում, որտեղ փոխվում են դաշինքները, պատերազմում են թագավորություները , ձևավորվում են նոր ուժեր, իսկ փոքր ժողովուրդները ստիպված են մշտապես հաշվարկել իրենց քայլերը։
Եվ հենց այստեղ է աշխատանքի կարևորությունը նաև ժամանակակից Հայաստանի տեսանկյունից։
Որովհետև Տեր-Պետրոսյանի պատմագիտական մոտեցման մեջ անընդհատ վերադառնում է նույն հարցը.
ինչպե՞ս է փոքր պետությունը գոյատևում մեծ ուժերի միջև։
Ինչպե՞ս է ժողովուրդը պահպանում ինքնությունը։
Ինչպե՞ս է պետությունը օգտագործում միջազգային իրավիճակը սեփական շահերի համար։
Եվ ինչպե՞ս կարող է սխալ քաղաքական հաշվարկը երկարաժամկետ հետևանքներ ունենալ։
Այս հարցերը միջնադարյան պատմության հարցեր են։ Բայց դրանք նաև Հայաստանի Հանրապետության հարցերն են։ Այստեղ էլ հենց գիտնականի և նախագահի կերպարները սկսում են միավորվել։
Պատմաբանը ուսումնասիրում է անցյալը։
Պետական գործիչը փորձում է դրանից դասեր քաղել ներկայի համար։
Եվ Տեր-Պետրոսյանի դեպքում այդ երկու աշխարհները մշտապես փոխկապակցված են եղել։
Նրա համար պատմությունը պարզապես անցած իրադարձությունների շարան չէր։ Պատմությունը քաղաքական մտածողության դպրոց էր։
ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՊԵՏԱԿԱՆ ՄՏԱԾՈՂՈՒԹՅՈՒՆԸ
Փոքր պետության համար պատմությունը միայն ինքնության հարց չէ։ Այն նաև անվտանգության հարց է։
Հայաստանի պատմությունը դարերով ձևավորվել է մեծ և հզոր պետությունների միջև.
Բյուզանդիա։
Արաբական խալիֆայություններ։
Սելջուկյան պետություններ։
Մոնղոլական աշխարհ։
Օսմանյան կայսրություն։
Պարսկական պետություններ։
Ռուսական կայսրություն։
Եվ այդ պատմական փորձը ցույց է տալիս, որ Հայաստանի համար աշխարհաքաղաքական իրականությունը երբեք երկրորդական հարց չի եղել։
Տեր-Պետրոսյանի քաղաքական մտածողությունը հենց այս պատմական փորձի վրա էր կառուցված։
Նա հասկանում էր, որ պետությունը կարող է ունենալ ցանկություններ, բայց պետք է նաև ունենա հնարավորությունների սթափ հաշվարկ։
Պետք է հասկանալ հարևաններին։
Պետք է հասկանալ մեծ տերությունների շահերը։
Պետք է հասկանալ սեփական ռեսուրսները։
Պետք է հասկանալ ժամանակը։
Եվ ամենակարևորը՝ պետք է հասկանալ, թե որ պահին ինչ որոշում կարող է երկարաժամկետ արդյունք տալ։
Այս մոտեցումն էր, որ նրա քաղաքական գործունեության ընթացքում հաճախ առաջացնում էր հակասություններ։ Որովհետև հասարակական զգացմունքը և պետական հաշվարկը միշտ չէ, որ նույն ուղղությամբ են շարժվում։
Պատերազմից հետո ժողովուրդը բնականաբար ուզում է առավելագույնը։
Հաղթանակից հետո հասարակությունը ցանկանում է, որ հաղթանակը վերածվի վերջնական արդյունքի։ Բայց դիվանագիտության մեջ հաղթանակը միշտ չէ, որ չափվում է միայն ռազմական քարտեզով։
Այստեղ է Տեր-Պետրոսյանի քաղաքական մտածողության ամենավիճահարույց, բայց նաև ամենակարևոր հատվածներից մեկը։
Նա փորձում էր հարցը դիտարկել ոչ միայն որպես Ղարաբաղի կարգավիճակի խնդիր, այլ որպես Հայաստանի երկարաժամկետ անվտանգության, տարածաշրջանային հարաբերությունների և պետության զարգացման խնդիր։
Այս մոտեցումը կարելի է ընդունել կամ մերժել։ Կարելի է համաձայնել կամ վիճել։ Բայց այն չի կարելի չքննարկել։ Որովհետև այն գալիս էր մեկ հիմնական համոզմունքից.
պետական գործիչը պարտավոր է մտածել ոչ միայն այսօրվա հաղթանակի, այլ նաև վաղվա անվտանգության մասին։
Եվ հենց այս մտածողությունն էր, որ տարիներ անց կրկին բերեց նրան քաղաքական դաշտ
ԼՈՒՌ ՏԱՐԻՆԵՐԻ ԱՎԱՐՏԸ
Տասը տարի անց։
1998-ից անցել էր մի ամբողջ տասնամյակ։
Հայաստանը փոխվել էր։ Հասարակությունը փոխվել էր։ Քաղաքական սերունդ էր փոխվել։ Բայց Լևոն Տեր-Պետրոսյանի անունը չէր դարձել անցյալ։
Նրա նախագահության տարիները շարունակում էին մնալ Հայաստանի նորագույն պատմության առանցքային էջերից մեկը, իսկ նրա քաղաքական տեսակետները՝ հասարակական ու քաղաքական քննարկումների կարևոր թեմա։
Եվ ահա՝ 2007 թվական։
Տասը տարվա դադարից հետո առաջին նախագահը կրկին կանգնեց Հայաստանի ժողովրդի առաջ։
2007 թվականի սեպտեմբերի 21-ին՝ Հայաստանի Անկախության օրը, Տեր-Պետրոսյանը հայտարարեց ակտիվ քաղաքականություն վերադառնալու և 2008 թվականի նախագահական ընտրություններին մասնակցելու իր որոշման մասին։
«Ինչո՞ւ վախեցած չէր մեր ժողովուրդը։ Բոլորը առյուծ էին կտրում․ մարդ չկար, որին չքննադատեին, չբռնեին, չհոշոտեին։ Համասարները դարձել էին հեղափոխական բույն։ 60 թերթ էր հրապարակվում, երկուսն էին ինձ պաշտպանում, մնացածը՝ մորթում էին։ Բայց ես դրանով եմ հպարտ։ Մի կարծեք, որ ես դրանից վատ եմ զգացել․ ես դրանով եմ հպարտ։
Ես ղեկավարել եմ այնպիսի երկիր, որտեղ քաղաքացին չի վախեցել արտահայտել իր կամքը։ Ես գալիս եմ ահա այդ երկիրը վերականգնելու համար։ Ես գալիս եմ, որպեսզի դուք այլևս, հազար տարի էլ անցնի, իշխանությունից չվախենաք, հարկահանից չվախենաք, որպեսզի ամեն ինչ լինի միայն օրինական կարգով։
Որպեսզի ես ձեզ վերադարձնեմ ձեր ազատությունը, որ դուք ինձ որքան հնարավոր է կարողանաք քննադատել»։ Լևոն Տեր-Պետրոսյան 2007թ.
Նախագահը վերադարձավ։
Բայց սա պարզապես նախկին նախագահի վերադարձ չէր։
Սա այն մարդու վերադարձն էր, որը մեկ տասնամյակ առաջ հեռացել էր իշխանությունից, սակայն իր քաղաքական ճանապարհը չէր համարել ավարտված։
1991-ին նա ժողովրդի առաջ կանգնել էր որպես անկախության առաջնորդ։
2007-ին նա կրկին կանգնեց ժողովրդի առաջ՝ արդեն որպես գործող իշխանությանը ընդդիմացող քաղաքական գործիչ։
Տարբեր ժամանակներ։
Տարբեր մարտահրավերներ։
Բայց նույն պետական մտածողությունը։
Նրա վերադարձը միանգամից փոխեց քաղաքական դաշտի տրամաբանությունը։ Տարբեր ընդդիմադիր ուժեր և հասարակական խմբեր սկսեցին համախմբվել նրա շուրջ, իսկ 2008 թվականի նախագահական ընտրությունները վերածվեցին Հայաստանի ամենակարևոր քաղաքական մրցակցություններից մեկի։
Տասը տարի նա նախագահ չէր եղել։ Բայց այդ տասը տարիները նրան չէին ջնջել քաղաքական հիշողությունից։
Նա վերադարձավ իր փորձով։
Իր անցած ճանապարհով։
Իր գիտելիքով։ Եվ առաջին նախագահի անունով, որը արդեն կապված էր անկախ Հայաստանի ամենածանր ու վճռական տարիների հետ։
Նա վերադարձավ ոչ թե որպես անցյալի մարդ, այլ որպես ապագայի համար պայքարող պետական գործիչ։
2008 թվականի ընտրությունները դարձան այդ վերադարձի գլխավոր փորձությունը։
Եվ այստեղից սկսվեց նոր փուլ՝ նախընտրական պայքար, հանրահավաքներ, ընդդիմության համախմբում և, ի վերջո, 2008 թվականի փետրվար-մարտի ծանրագույն իրադարձությունները։
Բայց մինչ այդ պատմությունը շարունակելը, պետք է պատասխանել մեկ կարևոր հարցի.
Ի՞նչը ստիպեց առաջին նախագահին տասը տարի անց կրկին վերադառնալ քաղաքական պայքար։
Հենց այստեղից էլ սկսվում է հաջորդ գլուխը։
ՀԱԿ վարչության անդամ
Թելման Պետրոսյան
Շարունակելի