Թելման Պետրոսյան. ՆԱԽԱԳԱՀԸ (մաս 6)

Սկիզբը՝ այստեղ

ՆԱԽԱԳԱՀԸ
           

ՄԱՍ VI — ՎԵՐԱԴԱՐՁԸ

Տասը տարվա լռությունից հետո Լևոն Տեր-Պետրոսյանը կրկին մտավ քաղաքականություն։

1998 թվականի փետրվարից հետո Հայաստանի քաղաքական կյանքում նրա անունը շարունակում էր մնալ ամենաքննարկվողներից մեկը, սակայն ինքը երկար ժամանակ հրապարակային քաղաքական պայքարից հեռու էր։ Այդ տարիներին նա զբաղվեց գիտական աշխատանքով, պատմությամբ և իր ուսումնասիրություններով՝ հրատարակելով նաև «Խաչակիրները և հայերը» աշխատության երկու հատորները։
Սակայն 2007 թվականը փոխեց իրավիճակը։

Տարիներ շարունակ իշխանությունը Հայաստանում արդեն ուներ իր ձևավորված համակարգը, իսկ ընդդիմադիր դաշտը՝ իր բազմաթիվ կուսակցություններով, բայց չուներ այնպիսի առաջնորդ, որի շուրջ հնարավոր կլիներ համախմբել հասարակական լայն շրջանակներ։ 2007 թվականի խորհրդարանական ընտրություններից հետո այդ խնդիրը հատկապես ակնհայտ դարձավ։

Եվ հենց այդ պայմաններում՝ 2007 թվականի սեպտեմբերի 21-ին, տեղի ունեցավ այն իրադարձությունը, որն այսօր կարելի է համարել Տեր-Պետրոսյանի քաղաքական երկրորդ շրջանի մեկնարկը։

Տասը տարվա լռությունից հետո նա հրապարակավ վերադարձավ քաղաքականություն։
Սա սովորական քաղաքական հայտարարություն չէր։ Տեր-Պետրոսյանը վերադարձավ ոչ թե այն ժամանակ, երբ իշխանությունը փլուզման եզրին էր, ոչ էլ այն պայմաններում, երբ հասարակությունը միանշանակ պահանջում էր նրա վերադարձը։ Ընդհակառակը՝ իշխանական համակարգը բավական ամուր էր, իսկ ընդդիմությունը՝ մասնատված։
Այդ պատճառով վերադարձի գլխավոր հարցը ոչ միայն այն էր, թե ինչու վերադարձավ Տեր-Պետրոսյանը, այլև՝ ինչ էր նա ուզում փոխել։

2007. ԱՆԿԱԽՈՒԹՅԱՆ ՕՐԸ՝ ՆՈՐ ՍԿԻԶԲ

2007 թվականի սեպտեմբերի 21-ին՝ Հայաստանի Անկախության օրը, Լևոն Տեր-Պետրոսյանը հայտարարեց քաղաքականություն վերադառնալու մասին։
Սա արդեն ինքնին խորհրդանշական էր։

Այն մարդը, որը 1991 թվականին ընտրվել էր անկախ Հայաստանի առաջին նախագահ, տասնվեց տարի անց՝ անկախության հերթական տարեդարձին, կրկին հայտնվում էր քաղաքական բեմում։

Բայց այս անգամ նա չէր վերադառնում որպես գործող նախագահ։
Նա վերադառնում էր որպես նախկին նախագահ, գիտնական և քաղաքական գործիչ, որը պատրաստվում էր մրցակցել այն համակարգի հետ, որը ձևավորվել էր իր հեռանալուց հետո։

Եվ այստեղ է սկսվում 2007 թվականի ամենակարևոր պատմությունը։
Տեր-Պետրոսյանի վերադարձը պետք է դիտարկել ոչ թե որպես անձնական քաղաքական վերադարձ, այլ որպես Հայաստանի քաղաքական օրակարգի վերաձևավորման փորձ։
Նա վերադարձավ մի ժամանակ, երբ իշխանության համակարգը արդեն կայացած էր, իսկ ընդդիմությունը՝ մասնատված։

2007 թվականի մայիսի 12-ի խորհրդարանական ընտրություններից հետո ԵԱՀԿ/ԺՀՄԻԳ-ը արձանագրեց, որ ընտրությունները նախորդների համեմատ որոշ առաջընթաց էին ցույց տալիս, բայց միաժամանակ ներկայացրեց բազմաթիվ խնդիրներ ընտրական գործընթացի, վարչական ռեսուրսի, ընտրական վեճերի և ընտրական միջավայրի վերաբերյալ։

Այս իրավիճակում Տեր-Պետրոսյանի վերադարձը դարձավ քաղաքական նոր հաշվարկի սկիզբ: Տեր-Պետրոսյանի վերադարձի առաջին կարևոր առանձնահատկությունն այն էր, որ նա չփորձեց ներկայանալ  որպես նախկին նախագահ  Նա վերադարձավ՝ ներկայի մասին խոսելու համար։

Սեպտեմբերի 21-ի ելույթից հետո նրա հաջորդ քայլերը ցույց տվեցին, որ վերադարձը պետք է վերածվեր կազմակերպված քաղաքական պայքարի։

Հոկտեմբերի 26-ին նրա ելույթն արդեն կրում էր բոլորովին այլ բնույթ։
Այն կոչվում էր.

 «Իրերն իրենց անունով կոչելու և հաշիվ պահանջելու ժամանակը»։

Վերնագիրն ինքնին ցույց էր տալիս քաղաքական նոր շրջանի տրամաբանությունը։
Տեր-Պետրոսյանը հայտարարում էր, որ 1988-ի շարժման ժամանակ «պայքար, պայքար մինչև վերջ» կարգախոսը երկու նպատակ ուներ՝ Հայաստանի անկախության վերականգնումը և Արցախի ազատագրումը։
Եվ ասում էր, որ 2007-ին այդ «վերջի» տակ պետք է հասկանալ արդեն այլ նպատակներ՝
«Հայաստանի սահմանադրական կարգի ու արժանապատվության վերականգնումը և Արցախի ազատության իրավական (դե յուրե) ձևակերպումը»։ 

Այս ձևակերպումը շատ կարևոր է։ Որովհետև այստեղ Տեր-Պետրոսյանը իր քաղաքական վերադարձը կապում էր 1988-ի շարժման շարունակականության հետ։
1988-ին՝ անկախություն։
1990-ականներին՝ պետականության կառուցում և պատերազմ։
2007-ին՝ պետական համակարգի փոփոխություն։

Այսպիսով, նա փորձում էր ներկայացնել իր վերադարձը ոչ թե որպես անձնական վերադարձ դեպի իշխանություն, այլ որպես մեկ քաղաքական ճանապարհի նոր փուլ։

«ՀԱՇԻՎ ՊԱՀԱՆՋԵԼՈՒ ԺԱՄԱՆԱԿԸ»

Հոկտեմբերի 26-ի ելույթի մեջ Տեր-Պետրոսյանը մի կարևոր սահման էր գծում։
Նա առանձնացնում էր քաղաքական գնահատականը քրեական մեղադրանքից։
Իր խոսքում հատուկ նշում էր, որ իր գնահատականները քաղաքական են և հիմնված են պաշտոնական վիճակագրության ու մամուլում հրապարակված տվյալների վրա, և ընդգծում էր անմեղության կանխավարկածը։ =

Սա կարևոր դետալ է, որովհետև ցույց է տալիս նրա վերադարձի քաղաքական խոսքի կառուցվածքը։ Նա չէր ասում՝ «ես վերադարձել եմ բոլորին դատելու համար»։
Նա ասում էր՝ իշխանությունը պետք է քաղաքական պատասխանատվություն կրի իր գործողությունների համար։
Այս տարբերությունը էական է։

ՎԵՐԱԴԱՐՁԱՎ՝ ԱՐԴԵՆ ՈՐՊԵՍ ՊԵՏԱԿԱՆ ՓՈՐՁ ՈՒՆԵՑՈՂ ԸՆԴԴԻՄԱԴԻՐ

2007 թվականի քաղաքական դաշտում Տեր-Պետրոսյանն ուներ մի առանձնահատկություն, որը չէր կարող ունենալ որևէ նորաստեղծ ընդդիմադիր գործիչ։
Նա արդեն ղեկավարել էր պետությունը։
Նա մասնակցել էր անկախության գործընթացին։
Նա ղեկավարել էր Հայաստանը պատերազմի ամենածանր տարիներին։
Նա նախագահ էր եղել այն ժամանակ, երբ Հայաստանը նոր էր ձևավորում իր պետական ինստիտուտները։
Եվ այդ պատճառով նրա վերադարձը բնականաբար այլ քաղաքական կշիռ ուներ։
Նա կարող էր իշխանությանը քննադատել ոչ միայն որպես ընդդիմադիր, այլ նաև որպես մարդ, որը գիտեր՝ ինչ է նշանակում պետություն կառավարել։
Սա նրա գլխավոր քաղաքական կապիտալներից մեկն էր։

«ՑՐՏԻ ՈՒ ՄԹԻ» ՏԱՐԻՆԵՐԸ՝ ՎԵՐԱԴԱՐՁԻ ԳԼԽԱՎՈՐ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՄԵՐՁԱԲԵՐՈՒՄԸ

Բայց հենց այստեղ Տեր-Պետրոսյանը կանգնեց ամենաբարդ խնդրի առաջ։ Եթե նա ուզում էր վերադառնալ քաղաքականություն, պետք է պատասխաներ իր նախագահության տարիների ամենածանր մեղադրանքներին։

Եվ նա պատասխանեց։

Նոյեմբերի 16-ի ելույթը դրա ամենածավալուն օրինակներից մեկն էր։ Այդ ելույթում նա մանրամասն անդրադարձավ «ցրտի ու մթի տարիներին», էներգետիկ ճգնաժամին, պատերազմի ազդեցությանը և նախկին իշխանությունների հասցեին հնչած բազմաթիվ մեղադրանքներին։ 

Նրա հիմնական թեզը հետևյալն էր.

1992–1994 թվականների Հայաստանի իրավիճակը հնարավոր չէ առանձնացնել Արցախյան պատերազմից և շրջափակումներից։
Նա հիշեցնում էր, որ պատերազմական տարիներին Հայաստանը նույնպես անմիջականորեն ներքաշված էր ռազմական գործողությունների մեջ, սահմանամերձ բնակավայրերը ենթարկվում էին հարձակումների, իսկ Հայաստանի արտաքին հաղորդակցությունները բազմիցս խափանվում էին։

Նրա նպատակն այստեղ պարզ էր՝
1990-ականների պատմությունը կենցաղային դժվարությունների պատմությունից վերածել պատերազմի և պետական գոյապայքարի պատմության և այո այդպես էլ կար Հայաստանը գոյապայքարի մեջ էր.

Տեր-Պետրոսյանի վերադարձի ուժեղ կողմերից մեկն այն էր, որ նա միայն չէր ասում՝ «մեզ սխալ են գնահատել»։ Նա ընդունում էր, որ այդ տարիները ժողովրդի համար եղել են ծանր։Եվ հենց այդ պատճառով ասում էր.
«Ինձ մնում է միայն ներողամտություն հայցել մեր ժողովրդից՝ հանուն Արցախի փրկության նրան պատճառած տառապանքների համար»։

Սա կարելի է համարել նրա վերադարձի ամենաուժեղ քաղաքական պահերից մեկը։ Որովհետև նա միաժամանակ կատարում էր երկու գործողություն։
Պաշտպանում էր պետական որոշումները։ Եվ ընդունում էր դրանց մարդկային գինը։
Քաղաքական գործիչը կարող էր ընտրել միայն առաջինը։

Տեր-Պետրոսյանը ընտրեց երկուսը։

2007-Ի ԼԵՎՈՆԸ՝ ԱՐԴԵՆ ԱՅԼ ՏԵՍԱԿԻ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԳՈՐԾԻՉ

Տասը տարին նրան փոխել էին։
1990-ականների Տեր-Պետրոսյանը իշխանության կենտրոնում էր։
2007-ի Տեր-Պետրոսյանը՝ ընդդիմության կենտրոնում։

1990-ականներին նա պաշտպանում էր իշխանության որոշումները։
2007-ին նա պահանջում էր իշխանությունից հաշվետվողականություն։

1990-ականներին նա ղեկավարում էր պետական համակարգը։
2007-ին նա փորձում էր փոխել այդ համակարգը։

Այս տարբերությունն է, որ թույլ չի տալիս 2007-ի վերադարձը դիտարկել պարզապես որպես «նախկին նախագահի վերադարձ»։

Տեր-Պետրոսյանը վերադարձավ քաղաքականորեն վերաիմաստավորված։
Եվ դա երևում էր ոչ միայն նրա ելույթներից, այլև այն թեմաներից, որոնց շուրջ նա կառուցում էր իր քաղաքական խոսքը։

ՆՈՅԵՄԲԵՐԻ 3. ՆՈՐ ՍԵՐՈՒՆԴԸ

Վերադարձի ամենակարևոր դրվագներից մեկը նոյեմբերի 3-ի հանդիպումն էր երիտասարդության հետ։

Հանդիպմանը մասնակցել է շուրջ 1700 երիտասարդ, որոնք ներկայացնում էին Հայաստանի տարբեր մարզերը և քաղաքական տարբեր ուժեր։  Սա ևս մեկ կարևոր փաստ էր։
Տեր-Պետրոսյանի վերադարձը չէր սահմանափակվում 1990-ականների քաղաքական սերնդով։ Նրա շուրջ սկսում էր ձևավորվել նաև երիտասարդների մասնակցություն։
Այս հանգամանքը հետագայում շատ կարևոր դարձավ։ Որովհետև 2008 թվականի շարժման ամենատեսանելի առանձնահատկություններից մեկը լինելու էր երիտասարդների մեծ ներգրավվածությունը։ 2007-ին այդ գործընթացը դեռ նոր էր սկսվում։

Եթե հոկտեմբերի 26-ին Տեր-Պետրոսյանը հիմնականում «հաշիվ էր պահանջում», իսկ նոյեմբերի 16-ին պաշտպանում էր իր նախագահության տարիները, ապա դեկտեմբերի 8-ին նրա խոսքը գնաց ավելի խորքային ուղղությամբ։
Ելույթը կոչվում էր. «Պատմություն, գաղափարախոսություն, տիպաբանություն»։

Նա խոսում էր ոչ միայն գործող իշխանության մասին, այլև պետական համակարգերի բնույթի, քաղաքական գաղափարախոսության և պատմական մտածողության մասին։ 
Սա կարևոր է նրա վերադարձը հասկանալու համար։

Տեր-Պետրոսյանը չէր սահմանափակվում նախընտրական կարգախոսներով։
Նա փորձում էր քաղաքական պայքարը բարձրացնել պետական համակարգի և քաղաքական մտածողության մակարդակի։ Այսինքն՝ հարցը միայն այն չէր, թե ով պետք է լինի նախագահ։ Հարցն այն էր՝ ինչպիսի՞ պետություն պետք է լինի Հայաստանը։

ԵՎ ԱՅՍՏԵՂ ՆՐԱ ԳԻՏՆԱԿԱՆ ԿԵՐՊԱՐԸ ԴԱՌՆՈՒՄ Է ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԿԵՐՊԱՐ

Հենց այստեղ 2007 թվականի Տեր-Պետրոսյանի կերպարը միավորվում է նախորդ մասում ներկայացված գիտնական Տեր-Պետրոսյանի հետ։ Նա տասը տարի չէր եղել իշխանության մեջ։ Բայց այդ տասը տարիները չէր անցկացրել քաղաքական դատարկության մեջ։ Նա ուսումնասիրում էր պատմություն։
Եվ 2007-ին պատմաբանը վերադարձավ քաղաքականություն՝ իր քաղաքական խոսքում ավելի մեծ տեղ տալով պատմական համեմատություններին, պետական համակարգերի վերլուծությանը և քաղաքական մտածողությանը։

Այդ պատճառով 2007-ի Տեր-Պետրոսյանին կարելի է դիտարկել որպես նախագահի և գիտնականի փորձի միավորում։
Նախագահ, որը գիտեր իշխանության ներսը։
Գիտնական, որը տասը տարի ուսումնասիրել էր պատմությունը։
Եվ ընդդիմադիր, որը հիմա փորձում էր փոխել իշխանությունը։

ԸՆԴԴԻՄՈՒԹՅՈՒՆԸ ՍԿՍՈՒՄ Է ՀԱՄԱԽՄԲՎԵԼ

Սակայն վերադարձի իրական քաղաքական ուժը երևաց մեկ այլ տեղում։
Տեր-Պետրոսյանի շուրջ սկսեցին միավորվել նախկինում իրարից հեռու կանգնած քաղաքական ուժեր։

Նոյեմբերի 16-ի հանրահավաքում նա հատուկ ընդգծեց այդ հանգամանքը՝ նշելով, որ իրեն աջակցող ուժերից ոմանք նախկինում եղել էին իր և նախկին իշխանությունների ամենախիստ քննադատները։ 
Սա նշանակում էր, որ շարժման հիմքը միայն «Լևոնին կողմ» լինելը չէր։
Ընդհանուր նպատակը դարձավ իշխանության փոփոխությունը և սահմանադրական կարգի վերականգնումը։

Դեկտեմբերին այդ գործընթացը արդեն ստացավ կազմակերպված բնույթ։

Համաժողովրդական շարժման առաջին կոնգրեսում Տեր-Պետրոսյանը թվարկում էր իրեն սատարող բազմաթիվ քաղաքական ուժեր՝ Հայաստանի ժողովրդական կուսակցությունից և «Հանրապետությունից» մինչև «Հայոց համազգային շարժում», Սոցիալ-դեմոկրատական հնչակյան կուսակցություն, «Ժողովրդական ուղի», «Ազատություն», «Ժողովրդավարական հայրենիք», «Քրիստոնեա-ժողովրդավարական վերածնունդ» և այլ ուժեր, ինչպես նաև «Այլընտրանք» նախաձեռնությունը։ 
Այս բազմազանությունը ինքնին քաղաքական փաստ էր։ Տարբեր գաղափարներ ունեցող ուժերը կանգնում էին նույն հարթակում։

Դեկտեմբերի 22-ի Համաժողովրդական շարժման առաջին կոնգրեսում Տեր-Պետրոսյանը արդեն կարող էր ամփոփել վերադարձի առաջին արդյունքները։
Եվ նրա ձևակերպումը շատ խոսուն էր.
«Շարժման ամենամեծ նվաճումն, անտարակույս, բազմաթիվ քաղաքական կուսակցությունների եւ հասարակական կազմակերպությունների համախմբումն է իմ թեկնածության շուրջ»։ 

Այս պահից արդեն կարելի է ասել՝ վերադարձը կայացել էր։

Սեպտեմբերի 21-ին նա վերադարձել էր քաղաքականություն։
Հոկտեմբերի 26-ին դարձել էր նախագահի թեկնածու։
Նոյեմբերին սկսեց լայնորեն ձևավորվել նրա շուրջ ընդդիմադիր ճակատը։
Դեկտեմբերին արդեն գործում էր Համաժողովրդական շարժում։

Այսինքն՝ երեք ամսվա ընթացքում նախկին նախագահը քաղաքական դաշտի գլխավոր ընդդիմադիր կենտրոններից մեկը դարձավ։

«ԵԹԵ ՄԵՆՔ ԿԱՐՈՂԱՑԱՆՔ ՀԱՂԹԵԼ ԳՈՐԲԱՉՈՎԻՆ…»

Դեկտեմբերի 22-ի ելույթում Տեր-Պետրոսյանն օգտագործեց իր վերադարձի ամենահզոր պատմական զուգահեռներից մեկը։
Նա ասաց.
«Եթե մենք կարողացանք հաղթել Գորբաչովին, ապա ի՞նչն է մեզ խանգարում հաղթել Ռոբերտ Քոչարյանին և Սերժ Սարգսյանին»։  

Նա փորձում էր 1988-ի ազգային շարժման հիշողությունը տեղափոխել 2007 թվականի քաղաքական պայքար։

1988-ին հասարակությունը համախմբվել էր անկախության գաղափարի շուրջ։

2007-ին նա փորձում էր նույն հասարակական էներգիան ուղղել սահմանադրական կարգի վերականգնման և իշխանության փոփոխության նպատակին։
Եվ հենց այդտեղ է երևում նրա քաղաքական մտածողության հիմնական առանձնահատկությունը։ Նա ներկա պայքարը կապում էր ազգային պատմական հիշողության հետ։

Դեկտեմբերի 22-ի ելույթի ավարտին Տեր-Պետրոսյանը դարձյալ անդրադարձավ խորհրդանշական վայրին։ Նա հիշեցրեց, որ այդ ամբիոնից էր հռչակվել Հայաստանի Հանրապետության անկախությունը։ Եվ հայտարարեց, որ նույն ամբիոնին էր վիճակված ազդարարել նոր հաղթարշավի սկիզբը։ 

Սա արդեն ամբողջական քաղաքական պատմություն էր։
1988 — շարժում։
1991 — անկախություն։

1990-ականներ — պետականության կառուցում և պատերազմ։
1998 — հեռացում։

2007 — վերադարձ։
Եվ այժմ՝ նոր պայքար։

Տեր-Պետրոսյանը փորձում էր իր վերադարձը ներկայացնել որպես այդ պատմության հաջորդ էջը։

ԻՆՉՈ՞Ւ ԷՐ ԱՅԴ ՎԵՐԱԴԱՐՁԸ ԿԱՐԵՎՈՐ

Տեր-Պետրոսյանի վերադարձի նշանակությունը միայն 2008 թվականի ընտրությունների արդյունքով չափել հնարավոր չէ։ Որովհետև վերադարձից առաջ և վերադարձից հետո Հայաստանի քաղաքական դաշտը նույնը չէր։ Մինչև սեպտեմբեր՝ ընդդիմադիր բազմաթիվ ուժեր։ Դրանից հետո՝ մեկ ընդհանուր հարթակ ձևավորելու փորձ։

Մինչև վերադարձը՝ առաջին նախագահի մասին հիմնականում խոսում էին որպես անցյալի գործչի։
Վերադարձից հետո՝ նա կրկին դարձավ ներկայի քաղաքական դերակատար։

Մինչև վերադարձը՝ 1990-ականների գնահատականները հիմնականում ձևավորվում էին նրա բացակայությամբ։
Վերադարձից հետո՝ հենց ինքը վերադարձավ և սկսեց պատասխանել այդ մեղադրանքներին։

Եվ ամենակարևորը՝
Տեր-Պետրոսյանի վերադարձով հասարակական քննարկման կենտրոնում կրկին հայտնվեց պետականության հարցը։

Ոչ միայն՝ ով է նախագահը։ Այլ՝ ինչպիսի՞ իշխանություն է Հայաստանը ունենալու։
Ո՞վ է պատասխանատու իշխանության համար։
Որքա՞ն վերահսկելի պետք է լինի իշխանությունը։
Ի՞նչ արժեք ունի Սահմանադրությունը։
Ի՞նչ է նշանակում ազատ և արդար ընտրություն։
Ի՞նչ հարաբերություն պետք է լինի պետության և քաղաքացու միջև։

Սրանք արդեն մեկ անձի մասին հարցեր չէին։
Սրանք պետականության մասին հարցեր էին։

ԵՎ ՀԵՆՑ ԱՅՍՏԵՂ Է ՏԵՐ-ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ՎԵՐԱԴԱՐՁԻ ԳԼԽԱՎՈՐ ԻՄԱՍՏԸ

Նա վերադարձավ իշխանություն ունենալու փորձով, բայց վերադարձի քաղաքական ազդեցությունը շատ ավելի լայն դարձավ։
Նա վերադարձրեց քաղաքականություն մի բան, որը երկար ժամանակ պակասում էր՝ մեծ քաղաքական բանավեճը պետության ապագայի շուրջ։
Նա ստիպեց իշխանությանը պաշտպանվել։
Նա ստիպեց ընդդիմությանը միավորվել։
Նա ստիպեց հասարակությանը նորից վերադառնալ 1990-ականների պատմությանը։
Նա նոր սերնդին մտցրեց քաղաքական պայքարի մեջ։
Եվ նա իր շուրջ ձևավորեց շարժում, որը ընդամենը երեք ամսում անցավ քաղաքական վերադարձից մինչև համաժողովրդական ընդդիմադիր կազմակերպվածություն։

2007 թվականի վերջում արդեն ակնհայտ էր՝ Լևոն Տեր-Պետրոսյանը պարզապես վերադարձել չէր։
Նա կրկին դարձել էր Հայաստանի քաղաքական կյանքի առանցքային դեմքերից մեկը։
Եվ այդ վերադարձը հատկապես ուժեղ էր մի պատճառով։
Նա վերադարձավ այն ժամանակ, երբ արդեն կարող էր հանգիստ ապրել իր գիտական աշխարհում։

Տասը տարի անց նա կարող էր չվերադառնալ։
Կարող էր շարունակել գրել։
Կարող էր մնալ պատմության ուսումնասիրության մեջ։
Կարող էր չմտնել ամենակոշտ քաղաքական պայքարի մեջ։
Բայց վերադարձավ։
Եվ վերադարձավ ոչ թե իշխանության հարմարավետությունը վայելելու, այլ արդեն ձևավորված իշխանական համակարգի դեմ նախագահական պայքարի մեջ մտնելու համար։

Դա էր 2007 թվականի գլխավոր քաղաքական իրադարձությունը։

2007-Ը ՓԱԿՎՈՒՄ Է, 2008-Ը՝ ԲԱՑՎՈՒՄ

Տարեվերջին Տեր-Պետրոսյանը արդեն միայն նախկին նախագահ չէր։ Նա նախագահի թեկնածու էր։ Նրա շուրջ ձևավորվել էր Համաժողովրդական շարժում։ Տարբեր կուսակցություններ և հասարակական խմբեր միավորվել էին։ Երիտասարդների մասնակցությունը աճում էր։ Քաղաքական օրակարգը փոխվել էր։

Եվ ամենակարևորը՝ Հայաստանի հասարակությունը կանգնած էր ընտրության առաջ, որը արդեն սովորական իշխանափոխության ընտրություն չէր թվում։
Այն աստիճանաբար վերածվում էր երկու տարբեր քաղաքական պատկերացումների մրցակցության։
Մի կողմից՝ արդեն ձևավորված իշխանական համակարգի շարունակություն։
Մյուս կողմից՝ Տեր-Պետրոսյանի առաջարկած իշխանափոխության և սահմանադրական կարգի վերականգնման ճանապարհը։

Դեկտեմբերյան ելույթում նա այդ պայքարի տրամաբանությունը վերջնականապես ձևակերպեց՝ 1988-ի շարժման հիշողությունը կապելով նոր պայքարի հետ։ 

Եվ այդտեղ ավարտվում է 2007 թվականը։
Բայց ոչ պատմությունը։ Որովհետև եթե 1991-ին Լևոն Տեր-Պետրոսյանը դարձավ անկախ Հայաստանի առաջին նախագահը, ապա 2007-ին նա դարձավ այն քաղաքական գործիչը, որը տասը տարվա բացակայությունից հետո վերադարձավ՝ արդեն ընդդիմության առաջնորդի կարգավիճակով և իշխանության համար պայքարելու վճռականությամբ։

2007-ը նրա վերադարձի տարին էր։
2008-ը լինելու էր փորձության տարին։

Եվ հաջորդ մասում մենք մտնելու ենք հենց այդ պատմության ամենածանր էջը

ՀԱԿ վարչության անդամ
Թելման Պետրոսյան