Արկադի Վոլսկի. «Դու թագի համար մարմաջող փառամոլ ես, Ռոբերտ». 1989թ. «Առավոտ»

Արցախ 11.07.2021   21:00   657

1989թ. հունիսին  Արցախ ժամանած ԽՍՀՄ պատգամավորական խմբի, այդ թվում Հատուկ կառավարման կոմիտեի նախագահ Արկադի Վոլսկու մոտ տեղի ունեցած հանձնախմբի նախագահ Սերգեյ Մանյակինի և Ռոբերտ Քոչարյանի «Միացում» խմբի՝ Ստեփանակերտի մասնաճյուղի անդամների հետ գաղտնի պայմաններում ձայնագրված հանդիպման մանրամասներն «Առավոտում» նրկայացրել է լրագրող Շուշան Ղազարյանը:

27 հունիսի, 1989թ., Ստեփանակերտ. Հանդիպում «Միացում» խմբի Ստեփանակերտի մասնաճյուղի անդամների հետ: 

Սերգեյ ՄԱՆՅԱԿԻՆ (անկեղծ մտահոգված).- Ադրբեջանի կազմից եթե Ղարաբաղը հանեն՝ ձեզ կկոտորեն:

Ռոբերտ ՔՈՉԱՐՅԱՆ.- Ադրբեջանական ֆակտոր գոյություն չունի: Սումգայիթում այլեւս հայեր չկան: 

Արկադի ՎՈԼՍԿԻ (նյարդային).- Իսկ Բաքվո՞ւմ,- եւ հայտարարում է,- Ռոբերտ Քոչարյան, «Ղարմետաքս» կոմբինատի կոմկուսի սկզբնական կազմակեպության քարտուղար:

Ռ. ՔՈՉԱՐՅԱՆ.- Բաքվում մնացել են այն հայերը, ովքեր սպասում են տների փոխանակմանը՝ Երեւանի կամ Ստեփանակերտի հետ: Հանձնախմբեր շատ են եկել ու գնացել, ես անձամբ եմ մասնակցել այդ հանդիպումներին: Հանդիպել ենք ԽՍՀՄ Քաղբյուրոյի համապատասխան պաշտոնյաների հետ: Նրանցից ոչ ոք չի ասել, թե խնդիրը արդարացի չէ: Այս դահլիճում նույն բանն ասել է ազգային հարցով քարտուղար Միխայլովը: Խնդիրը՝ հարցը ինչպես լուծելն է: Հիմա նոր հանձնախումբ է եկել, որը հարցը չգիտի ու նրան հարցի նախապատմությունն է պետք դեռ ներկայացնել:

Ս. ՄԱՆՅԱԿԻՆ.- Այո, չգիտենք, մեզ հատուկ են ընտրել, մարդկանց, ովքեր հարցը չգիտեն եւ պիտի իրենց աչքի տեսածը ներկայացնեն վերեւներում: Հետո մեզ լրացուցիչ նյութեր կտան, կուսումնասիրենք ու կգրենք եզրակացություն: Գալուց առաջ ինձ մոտ եկան Վեզիրովն ու Հարությունյանը: Տեղեկանքներ բերեցին: Դրանք պետք է ուսումնասիրել:

Ռ. ՔՈՉԱՐՅԱՆ.- Եվ այսպես, մեզ ասում են, թե խնդիրը կասկած չի հարուցում, որ ժամանակին թույլ է տրվել սխալ, որ Ղարաբաղը դարձել էր մանրադրամ՝ համաշխարհային հեղափոխության ճանապարհին, ինչպես Հայաստանն ինքը: Ասում են, թե հարցի լուծումը նախադեպ կհանդիսանա մյուս նույնատիպ խնդիրների համար, որից իրենք վախենում են: Պարզվում է, այսօրինակ խնդիրներ շատ կան ԽՍՀՄ-ում: Ու մեր խնդրի լուծումը, իբր, շղթայական ռեակցիա կստեղծի երկրում: Բոլորը գիտակցում են նաեւ, որ այդպես շարունակվել չի կարող եւ մտածում են մի ընդհանուր լուծում գտնել բոլոր խնդիրների համար. ստեղծել մեկ ընդհանուր մեխանիզմ՝ ահա նրանց առաջին փաստարկը: Երկրորդ փաստարկը Սումգայիթի գործոնն է: Ասում են՝ Բաքվում ապրող 200 հազար հայերի մասին մտածո՞ւմ եք: Չէ՞ որ Սումգայիթը ցույց տվեց, որ այդպիսի բան հնարավոր է: Եվ ԽՍՀՄ-ում գոյություն ունեցող 19 այդպիսի նմանատիպ ղարաբաղների առկայությունը չի վերացնում դրանցից յուրաքանչյուրը լուծելու պատասխանատվությունը: Եվ վերակառուցումը լճացման շրջանից տարբերվում է այնքանով, որքանով որ կլուծվեն այդ խնդիրները: Առավել եւս, երբ այդ խնդիրները գիտակցվում են կենտրոնի կողմից: Ու քանի որ չեն լուծվում, սկսվել է այդ շղթայական ռեակցիան: Հիմա ԽՍՀՄ բոլոր ժողովուրդները մեզ են նայում: Ու հասկանում են, որ քաղաքակիրթ, խորհրդարանական ճանապարհը, որով մենք գնում ենք՝ հարց չի լուծում: Մեր հարցը չլուծելը բերեց փակուղու: Ցույց տվեք մի ազգամիջյան խնդիր, որն առ այսօր լուծված լինի: Առավել եւս, որ երբ մեր երկրում փոխվում է քաղաքական ղեկավարությունը, փոխվում է նաեւ քաղաքական կուրսը, դա անվստահություն է հաղորդում մարդկանց: Մենք չենք կարող սպասել, մենք չգիտենք՝ ինչ կլինի 10 տարի անց: Այս անվստահությունն է խթանում հարցը շուտ լուծելու ցանկությանը: Մյուս փաստարկը՝ Սումգայիթ: Այն ի հայտ է եկել Կենտրոնի դրդմամբ, որը մեզ միշտ հիշեցրել է այդ գործոնի գոյությունը: Այն ժամանակ Կիրովաբադում, Դաշքեսանում ապրում էին հայեր: Այսօր իրականում նման խնդիր չկա, քանի որ այդ վայրերում արդեն հայեր չկան: Մնացել են փոքր խմբեր, ովքեր սպասում են տները փոխելուն: Բաքվում մնացել են նրանք, ովքեր տունը փոխելու հետ ունեն խնդիրներ: Ուրեմն, Ադրբեջանում ապրող հայերի ճակատագիրն այլեւս փաստարկ չէ: Այսինքն՝ երկու փաստարկն էլ գոյություն չունի: Ես անձամբ հանդիպել եմ ԽՄԿԿ քարտուղար Եգոր Լիգաչովի հետ: Նա ինձ հետ այս փաստարկի մասին խոսեց: Հետաքրքիր է, ինչ կասի նա այժմ: Ես համոզված եմ, եթե մեր հարցը լուծվի քաղաքակիրթ ճանապարհով, Միջին Ասիան, Աբխազիան ձեզ հավատ կընծայեն, որ իրենց հարցն էլ այդ ճանապարհով կլուծվի: Միջին Ասիայում, Աբխազիայում կա հարց: Հարավային Օսեթիայում: Հիմա ձեզ ոչ ոք չի հավատում: Մեր հարցը չլուծելը երկիրը բերեց փակուղու: Հիմա եթե դուք մեր հարցը լուծեք՝ նրանք էլ կհավատան ձեզ: (Տարօրինակ է, Ռոբերտ Քոչարյանը տեղյակ չէ՞, որ Բաքվում ապրող երկու հարյուր հազարից ավելի հայեր դեռ չեն լքել իրենց օջախը: Ավելի ուշ, 1990 թ. հունվարին տեղի ունեցած հայկական ջարդերը Բաքվում՝ կկանխվի միայն խորհրդային զորքերի ջանքերով): 

Ա. ՎՈԼՍԿԻ.- Ես «կլոր սեղան» եմ արել ազգամիջյան խնդիրների հարցով, վերջինում, կեսից շատը հայեր էին: Գալիս են շատ ազգեր, որոնց խնդիրները տարբեր են: Աբխազների մոտ տարբեր է, նրանք 16 տոկոս են կազմում: Ռոբերտ, եթե դու այն միտքն ես առաջ տանում, թե ձեր հարցի լուծումը կլուծի նաեւ մյուս ազգամիջյան հարցերը երկրում, ապա դա սխալ, արատավոր միտք է: Հրեական ինքնավար մարզում հրեաները 5 տոկոս են, Յակուտիայում՝ 13, կամ ղրղզներինն ու տաջիկներինը: Կամ Նոր Ուրգենում: Դուք դեռ կարող եք փախչել Հայաստան, նրա՞նք ուր… Մի կապիր մեկը մյուսին: 

Ռ. ՔՈՉԱՐՅԱՆ.- Արկադի Իվանիչ, ես հենց դա էլ նշում եմ, որ խնդիրները տարբեր են, բայց չեն լուծվում: Եթե լուծվեր Ղարաբաղի հարցը, աբխազների մոտ հույս կլիներ, որ մեր երկիրը փորձում է մի բան անել: Կարեւորը սկզբունքն է: Մենք սերտ կապ ենք պահում բոլորի հետ, մենք գիտենք, թե այդ կետերում ինչ է տեղի ունենում: 

Ա. ՎՈԼՍԿԻ.- Ինչ է, դուք աջակցում եք աբխազների՞ն: ԽՈՒՄԲԸ.- Չէ, մենք չենք պաշտպանում նրանց:

Ա. ՎՈԼՍԿԻ (ակնհայտ հեգնանքով).– Ինչո՞ւ որեւէ մեկին չեք պաշտպանում: 

Ռ. ՔՈՉԱՐՅԱՆ.- Ես նրանց հարցը լավ չգիտեմ: Մերը ամենահեշտն է լուծելը:

Ա. ՎՈԼՍԿԻ.- Լավ էլ գիտեք, քարտեզ կա: 

Ռ. ՔՈՉԱՐՅԱՆ.- Ամենասուր, միանշանակ ու ամենահեշտ լուծվող հարցը Ղարաբաղի հարցն է. եթե մերն են մտցրել փակուղի, ապա կարելի է կարծել, թե ինչ կլինի երկրի մյուս խնդիրների հետ: Դա հարցի պատասխանատուների տարրական ոչ կոմպետենտության արդյունքն է: Նորից եմ կրկնում, բոլոր ժողովուրդները նայում են, լուծվո՞ւմ է մեր հարցը, թե՞ ոչ: Հիմա նրանք հույսը կորցնում են: Իսկ երբ կորչում է հույսը՝ ժողովուրդն ինքն է սկսում լուծել իր հարցը:

(Արկադի Վոլսկին հուսահատ հառաչում է ու աղմուկով վեր կենում տեղից, մոտենում է Պողոսյանին, որ կպցնի ծխախոտը նրա վառիչով, ես շտապ թաքցնում եմ ձայնագրիչը: Ռոբերտ Քոչարյանը ոչ մի կերպ չի հասկանում Արկադի Վոլսկու ակնարկները՝ Արցախի հարցը հատուկ կարգավիճակով ներկայացնելու, այլ ոչ ԽՍՀՄ տարբեր կոնֆլիկտների շարքում դիտարկելու կարեւորությունը: Մանյակինը երկար պատմում է իր հանդիպումը Միխայիլ Գորբաչովի հետ, խոստովանելով, որ ինքը չի պատկերացնում խնդիրը եւ իրեն անհրաժեշտ են շատ փաստեր):

Ռ. ՔՈՉԱՐՅԱՆ.- Ես կարծում եմ՝ շտապ միջոցներ են պետք այս վիճակից դուրս գալու համար: Ինչ վերաբերում է Միացումին, դա ուրիշ խնդիր է: Մինչեւ օգոստոսի 4-ը պետք է մի բան անել (նկատի ունի ԽՍՀՄ ԳԽ պատգամավորների 1-ին նստաշրջանի ավարտը):

Ա. ՎՈԼՍԿԻ.- Չէ, Ռոբերտ, մինչեւ ամսի 4-ը ոչինչ չի փոխվի: Որովհետեւ Միխայիլ Սերգեյիչը հանդիպման ժամանակ ասաց, որ Արցախում բոլոր մնացած խնդիրներն անհնար է լուծել առանց կարգավիճակի փոփոխության: Ամբողջ իմաստը դրա մեջ է: Այս հանձնախմբի եզրակացությունը պետք է ներկայացնել Գերագույն խորհուրդ: Դրա համար հայերդ շատ լավ պիտի պատրաստվեք: 

Ս. ՄԱՆՅԱԿԻՆ.- Եվ առանց էմոցիաների: 

Ա. ՎՈԼՍԿԻ.- Եվ լուրջ հիմնավորել է պետք: Ահավոր աշխատանք է սպասվում, որոշման նախագիծ է պետք կազմել: Կարծում եք՝ հե՞շտ է: Ամեն պատգամավորի հետ պետք է աշխատել: 

Լևոն ՄԻՐԶՈՅԱՆ («Միացում» խմբի անդամ).- Հատուկ կառավարման կոմիտեն պետք է հանել Ադրբեջանի ենթակայությունից: 

Ա. ՎՈԼՍԿԻ.- Դա այդքան հեշտ չի լինում, հիմնավորել է պետք:

Ռ. ՔՈՉԱՐՅԱՆ.- Հիմնավորումը հանձնախմբի որոշումը կլինի:

Ա. ՎՈԼՍԿԻ (ակնհայտ նյարդային, մատով ցույց տալով Մանյակինին).- Նրա խնդիրը Ղարաբաղի կարգավիճակի վերաբերյալ առաջարկություն անելն է, Ռոբերտ: Մնացյալ խնդիրները ԳԽ հրամանագրերով կարելի է լուծել:

Վոլսկին որեւէ կերպ չի կարողանում խմբին հուշել, որ Մանյակինին պետք է կենտրոնացնել մարզի կարգավիճակի փոփոխության վերաբերյալ առաջարկության վրա: Ու հավանաբար, դադար վերցնելու համար, անսպասելի դիմեց ինձ ու կողքիս նստած Գեորգի Պետրոսյանին: «Ինչ է, դուք դժգո՞հ եք»:
 «Հակառակը, չէ, չէ…»,- վրա բերինք մենք: Արցախի հարցը երբեք այսքան մոտ չի եղել լուծմանը, ինչպե՞ս կարող էինք դժգոհ լինել: 

Ա. ՎՈԼՍԿԻ.- Հա, ուրեմն կա երկու տարբերակ: Մենք քննարկել ենք Հենրիկ Պողոսյանի, Մանյակինի եւ հանձնախմբի մնացած բոլոր անդամների հետ: Առաջինը դա այն է, որ ԽՍՀՄ ԳԽ-ն չի կարող Սահմանադրությունը փոխել: Քանի որ այն կապված է տարածքային փոփոխության հետ: Դա է միակ խնդիրը: Երկրորդ: Որ ԽՍՀՄ ԳԽ-ն առանց Սահմանադրությունը փոխելու որոշում գտնի ԿԱՐԳԱՎԻՃԱԿԻ հետ կապված: Դու էլ գիտես, Ռոբերտ, իմ տեսակետը, ես ոչ մի տեղ չեմ թաքցրել: Այն պետք է լուծվի իրավական, փուլային եղանակով: (Ձայնը բարձրացնելով): Մնացյալը ամեն ինչ փուչիկ է՝ վերականգնել տեղական մարմինները, չվերականգնել՝ դատարկ բան է: Այն պետք է լուծվի երկու փուլով: Եվ դրա վերաբերյալ իմ տեսակետը չեմ թաքցրել ոչ ԽՍՀՄ ԳԽ-ում, ոչ ԼՂ-ում, ոչ ԿԿ-ում, ոչ Գորբաչովի հետ հանդիպման ժամանակ: 1-ին փուլ. առանց ԽՍՀՄ սահմանադրությունը փոխելու, ԽՍՀՄ ԳԽ-ը քննում է նախագահական ուղիղ կառավարման տարբերակը: ԼՂ-ը դուրս բերել Ադրբեջանի ենթակայությունից ու հայտարարել նրա վարչական, տնտեսական ենթակայությունը Կենտրոնին: ԳԽ-ն կարող է դա անել: 2-րդ փուլ. դեկտեմբերին կայանալու է ԽՍՀՄ պատգամավորների 2-րդ համագումարը, որտեղ կարող են որոշում կայացնել ԼՂ-ին միութենական տարածքի կարգավիճակ տալու մասին: Այսինքն՝ ներմուծել միութենական տարածք հասկացությունը: Ախր դա արդեն ինքնին Սահմանադրության փոփոխություն է: Իսկ մնացածը փուչ բաներ են, ասենք՝ հայկական տարածք անունը տալ, թե ուրիշ բան: Էդ արդեն ընթացքում կարելի է անել: Բոլորը պետք է գիտակցեն, որ այդ փուլերը պետք է անցնել: Մինչդեռ տաք գլուխները ամեն ինչ միանգամից են ուզում. դա փուչ կրակոց է:

Ռ. ՔՈՉԱՐՅԱՆ.- Իսկ նախագահական կառավարում մտցնելն այժմ իրակա՞ն է: 

Ա. ՎՈԼՍԿԻ.- Այո, իրական է:

Հենրիկ ՊՈՂՈՍՅԱՆ (ԼՂԻՄ մարզկոմի առաջին քարտուղար).- Այժմ պետք է մտցնել նախագահական կոշտ կառավարում: Մնացած բոլոր հարցերը նախապատրաստելու համար կոնկրետ ժամկետ տալ՝ հարցի վերջնական լուծման բանաձեւի նախագիծ կազմելու ու ներկայացնելու համար: 

Ա. ՎՈԼՍԿԻ.- Ես այդ տեղեկանքի մեջ կմտցնեի նաեւ խնդիրը համագումարին ներկայացնելու կետ: Թեպետ վախենում եմ խնդիրներ ծագեն, բայց չէի նայի, կանեի:

Գեորգի ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ («Միացում» խմբի անդան).- Ռաֆիկ Նիշանովիչը (ԽՍՀՄ ԳԽ Ազգությունների պալատի նախագահ) դեռ չընտրված՝ ասում էր, թե իրենք էլ թուրք մեսխեթների խնդիր ունեն, մի քանի օր հետո ինչ եղա՞վ: (Նկատի ունի ազգամիջյան ընդհարումները Ֆերգանայում): Ինձ մի պատմաբան աղջիկ հարցնում է՝ դու չե՞ս կարծում, որ հարցն ուզում են լուծել այդ ձեւով: Եթե հնարավոր է Ֆերգանայի տարբերակ, էլ ինչո՞ւ ձգձգել, դե, էլ ինչ եք սպասում, դուք ինչո՞ւ եք եկել: Կամ մեզ հետ նույն կերպ վարվեք, կամ մենք սկսենք: Սկզբում հանգիստ էր, իսկ հիմա երեխեքը հարցնում են՝ սպասում եք այնքան, մինչեւ մեզ փրթե՞ն: Չի կարելի այս սուրբ պայքարը հասցնել բարբարոսության աստիճանի: Որոշում է պետք:

(Արկադի Վոլսկին քթի տակ ակնհայտ հայհոյելով՝ հառաչում է. խումբն այդպես էլ չի կենտրոնանում խնդրի կարեւոր կետերի վրա): 

Ս. ՄԱՆՅԱԿԻՆ.- Դրա համար էլ կոմիսիա է եկել, որ հարցը լուծի: Ես չեզոք մարդ եմ, պիտի հարցը ներկայացնեմ այնպես, ինչպես տեսնում եմ:

Ռ. ՔՈՉԱՐՅԱՆ.- Ինչպես կարելի է չեզոք լինել, դուք կարծիք չունե՞ք: 

Ս. ՄԱՆՅԱԿԻՆ.- Իսկ ինչ անել խառը բնակչության դեպքում:

Ա. ՎՈԼՍԿԻ.- Երեկ միտինգում ասել եք՝ Շուշին չենք տա: Իսկ Շահումյա՞նը:

Հ. ՊՈՂՈՍՅԱՆ.- Շահումյանի մասին կխոսենք, երբ ԼՂ-ն դուրս գա Ադրբեջանի կազմից: 

Ա. ՎՈԼՍԿԻ.- Կկորցնեք Շուշին՝ ձեռք կբերեք Շահումյանը: Դադամյանը ԽՍՀՄ ԳԽ-ին ԼՂ-ի ինքնորոշման հարցով հանրաքվեի առաջարկ էր ներկայացրել: Երբ սկսեցինք քննարկել մեխանիզմը, առաջարկվեց շրջան առ շրջան անցկացնել:

Լ. ՄԻՐԶՈՅԱՆ.- Չէ, շրջան առ շրջան լավ չէ, այդպես կարելի է անել անջատման ժամանակ:

Ա. ՎՈԼՍԿԻ.- Իսկ Սախարովն առաջարկում է նույնիսկ գյուղ առ գյուղ:   

Գ. ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ.- Դա նրա գործն է, դուք ում կարծիքն ասես հարցնում եք, բացի՝ այդ տարածքում ապրողներից:

Ռ. ՔՈՉԱՐՅԱՆ.- Կա ԼՂ իբրեւ ինքնավար կազմավորում, իր տարածքով, իր հստակ սահմաններով: Եվ միայն այդ սահմանների շրջանակներում, որպես ամբողջական միավոր, կարելի է անցկացնել հանրաքվե, այլապես այն իր իմաստը կորցնում է: 

Ա. ՎՈԼՍԿԻ.- Եվ կա մի շատ կարեւոր խնդիր, որ միշտ մոռանում եք: Որը պետք է բոլորդ միշտ հիշեք: Դա Շահումյանի խնդիրն է: Կատակել միշտ կարելի է, բայց Շահումյանը չպետք է մոռանալ, նրանց չի կարելի լքել: Մեր առաջին միտքն է՝ հիշել նրանց մասին:

Գ. ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ.- Ես դեմ չեմ, Արկադի Իվանիչ… 

Ս. ՄԱՆՅԱԿԻՆ (վերադառնալով Շուշին Շահումյանի հետ փոխելու տարբերակին). – Շատ գայթակղիչ տարբերակ է, բայց չի՞ լինի պատերազմ:

Հ. ՊՈՂՈՍՅԱՆ.- Այստեղ ապրող ոչ մի ադրբեջանցի այս հողը մինչեւ վերջ իրենը չի համարում: Դեռ Փանահ խանը, ապրելով Շուշիում, պատվիրել է, որ իրեն թաղեն Աղդամում, Դաշտային Ղարաբաղում: Այստեղ ապրող ադրբեջանցիները գիտեն, որ մենք իրենց նկատմամբ ագրեսիվ չենք, իրենք էլ, եթե չլինի դրսից միջամտություն: Դաշտային Ղարաբաղի եւ Բաքվի ադրբեջանցիների «վեջը» չի Ղարաբաղը: Այդ մտավորականությունն է, որ վերջին 20 տարում փորձում է նրանց գլուխը մտցնել, թե Ղարաբաղն ադրբեջանական տարածք է: Լենինի 4-րդ հրատ. 15 հատ. էջ 204-ում գրված է, որ Ադրբեջանը Պարսկաստանի հյուսիսային նահանգն է, կենտրոնը՝ Թավրիզ: Այդպես են կարծում բոլոր աղբյուրները. Միրզա Ալի Գյուլիզադեն, Միրզա Քյամալը, ռուս հեղինակները Արազից հարավ ընկած տարածքն են համարում իրենցը: Այնպես որ, հողի, տարածքի խնդիր չկա, այդ հարցը հանվում է: Իսկ առաջին օտարածինը, որ հայտնվեց այստեղ, դա Փանահ խանն է: Դա ընդունում են նաեւ ադրբեջանցի ու թուրքալեզու հեղինակները:

Ս. ՄԱՆՅԱԿԻՆ.- Բայց պատկերացրեք, դուք ԳԽ-ում ելույթ եք ունենում: Ի՞նչ է տալու դա ձեզ: Ղարաբաղն՝ էստեղ, Նագորնին՝ էնտեղ… 

Ա. ՎՈԼՍԿԻ.- 70 տոկոսը հարցը չի հասկանում:

Հ. ՊՈՂՈՍՅԱՆ.- Ղարաբաղում ապրող 38 հազար ադրբեջանցիներից ամեն երկրորդը տեղացի չէ, եկել են Աղդամից, Լաչինից, ժողովրդագրական վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ ադրբեջանցին այս հողը իրենը չի համարում: Ահավասիկ մի համառոտ տեղեկագիր, որ լույս է տեսել 1925 թ. Բաքվում՝ Ադրբեջանի հետազոտողների միության կողմից: Այնտեղ գրված է, որ Բաքվում եւ այլ շրջաններում ապրող հայերի մեծամասնությունը եկել է Ղարաբաղից: Անդրկովկասի եւ Թուրքեստանի բոլոր հայերը ծագումով ղարաբաղցի են: Տվյալ պահին աշխարհում ղարաբաղցիների թիվը 1 մլն-ից ավելի է: Ղարաբաղում ապրող բնիկ ադրբեջանցիների չնչին տոկոսը չի կարող իր շահերը գերադասել գերիշխող մեծամասնությունից, 1 մլն ղարաբաղցիների շահերից, որոնք ցրված են ԽՍՀՄ տարածքում: Վեզիրովին պետք է ահ տալ՝ թե բանտ կնետենք, եթե հրահրես: Նա կվախենա ու չի հրահրի: Ու ոչ մի էքսցես չի լինի: Ես նրանց հոգեբանությունը լավ գիտեմ: 

Ս. ՄԱՆՅԱԿԻՆ.- Նրանց գրողին է պետք զգուշացնել (նկատի ուներ Անարին): 

Գ. ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ.- Մեր գործողություններում մենք պետք է ելակետ դարձնենք, թե հնարավոր է նոր Սումգայի՞թ: Մենք պետք է վախենա՞նք: 

Ա. ՎՈԼՍԿԻ.- Ես համոզված եմ, որ կլինեն էքսցեսներ:

Գ. ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ.- Պետք է գերիշխի իրավունքի ուժը: 

Ս. ՄԱՆՅԱԿԻՆ.- Քննարկման ժամանակ Ադրբեջանի իրավունքն ավելի ամուր է ներկայացվում: Երկու կողմերի գիտնականների հանդիպում էր: Ես նախագահությունում նստած լսում էի: Եվ ինձ՝ չլուսավորվածիս համար, նրանց դիրքն ավելի ամուր էր թվում: 

Ա. ՎՈԼՍԿԻ.- Եվ ելույթների կարգն է պետք մշակել. պետք է լրջորեն պատրաստվել: Հաշվի առեք, որ այնտեղ կան մարդիկ, ովքեր իսկապես մտածում են Կովկասի կայունության մասին: Պետք է լուրջ պատրաստվել: 

Ս. ՄԱՆՅԱԿԻՆ.- Դուք պետք է ձեր պատգամավորներին լավ նախապատրաստեք: Ամեն ինչ պետք է մանրակրկիտ ու լավ նախապատրաստել: Որ համոզիչ լինի:

Ս. Մանյակինը երկար խոսում է հայերի ու ռուսների մասին, ասելով, որ նրանք երկուսն էլ ուղղափառ են:

Հ. ՊՈՂՈՍՅԱՆ.- Ես մի բան ասեմ, դուք փոխանցեք Գորբաչովին: Ադրբեջանում կան ոչ միայն հայաբնակ, այլ ռուսաբնակ վայրեր՝ դեռ Եկատերինայի ժամանակներից, որոնք եւս ոչնչացվում են: Ոչնչացվում են ոչ միայն հայկական, այլ նաեւ ռուսական ներկայության բոլոր ապացույցներն այդ երկրում: Չե՞ք կարծում, որ այստեղ հայ եւ ռուս ժողովրդի խնդիրները համընկնում են: 

Ս. ՄԱՆՅԱԿԻՆ.- Օրինակ՝ Ֆիոլետովոն եւ ուրիշներ:

(Եվ Մանյակինը անակնկալ զայրանում է, հիշելով, որ ադրբեջանցիները Կիրովաբադում ձորն են նետել Բաղրամյանի կիսանդրին: Ու երկար պատմում է հանգստյան տանն իր հանդիպումը՝ զորավար Հովհաննես Բաղրամյանի ու նրա տիկնոջ հետ):

Հ. ՊՈՂՈՍՅԱՆ.- Շուշիի շրջկոմի դիմաց ռուսական եկեղեցին էր, 60-ականներին քանդեցին: Ապշելու էր, որ Ադրբեջանի ԿԿ-ի որոշմամբ, ռուսական գերեզմանոցը հողին հավասարեցվեց ու նրա տեղում կառուցվեց Շուշիի քաղկոմի շենքը: Ռուսական ներկայության ոչ մի հետք չթողեցին: Հարցրեք Գորբաչովին, սա արդյո՞ք պանթուրքիզմի հաղթարշավը չէ ռուսական շիրիմների վրա: Ես պատասխանատու եմ իմ խոսքերի համար:

Ս. ՄԱՆՅԱԿԻՆ.- Այնտեղ կոկորդ պատռելով ոչ մի բան չի որոշվի: ԳԽ-ում այնպիսի անհատներ կան՝ Սախարով, Ելցին, Ֆեոդորով… 
Մանյակինը կոչ է անում հրավիրել պատմաբաններ, փորձագետներ, մասնագետներ այս հարցի գծով: Ներգրավել նրանց հիմնական փաստաթուղթը կազմելիս: 

Հ. ՊՈՂՈՍՅԱՆ.- Հարցի իրավական կողմը պիտի հիմնավորվի բոլոր միջազգային ակտերի լույսի ներքո: Ասեք Գորբաչովին, որ ադրբեջանցիները շատ հաճախ սպառնում են ռուս զինվորներին, թե հայերի հարցը լուծելուց հետո՝ իրենց հերթն է գալու: 

Ս. ՄԱՆՅԱԿԻՆ.- Դուք մտածեք, թե Ադրբեջանն ինչ կասի: Ես միայն այն կասեմ, որ վերեւներում տարբերակներ են մշակվում հօգուտ արդարության: 

Ա. ՎՈԼՍԿԻ.- «Նամակ ընկերոջս» գրքի մեջ ադրբեջանցի գրողը լատիշ գրողին այնքան լուրջ հիմնավորումներ է բերել, որ չես կարող չմտածել: 

Գ. ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ.- Այդ ի՞նչ գիրք է: Տվեք մենք էլ կարդանք:

Լ. ՄԻՐԶՈՅԱՆ.- Կարելի է հիմնավորել, որ Կիեւը մոնղոլական քաղաք է, 300 տարի իրար հետ ապրել են, հետո ինչ:

Ս. ՄԱՆՅԱԿԻՆ.- Ադրբեջանցիներն ասում են, որ Ամերիկայի հայերը մեծ ադամանդ են նվիրել Ռաիսա Մաքսիմովնային (Գորբաչովի կնոջը):

Հ. ՊՈՂՈՍՅԱՆ.- Ոչ մի այդպիսի բան չի եղել, բայց փաստ է, որ Ալիեւը Բրեժնեւին ադամանդե մատանի է նվիրել: Հանձնախմբի գալուց երկու օր առաջ «Միացումը» տարածել էր մի շրջաբերական՝ «Սուվերենություն» կոչով, ուր մասնավորապես պահանջվում էր՝ 1.ՀԽՍՀ ԳԽ-ի նստաշրջանը որոշում է ԼՂԻՄ-ը իր կազմի մեջ ընդունելու մասին, հանձնարարում է Նախարարների խորհրդին միջոցառումներ մշակել ԼՂԻՄ-ի վարչական, տնտեսական եւ մշակութային միջոցառումների վերաբերյալ: 2. ՀԽՍՀ ԳԽ նախագահությունը որոշում է իրավունք վերապահել ԼՂ-ի հայերին եւ մյուս ազգերին՝ դառնալ Հայաստանի քաղաքացիներ եւ ստանալ Հայաստանի անձնագրեր: 3. ԼՂԻՄ-ի բնակչությունը ընտրում է իր պատգամավորներին ՀԽՍՀ Գերագույն Խորհուրդ, իսկ մանդատային հանձնաժողովը նրանց հանձնում է ՀԽՍՀ ԳԽ մանդատներ: Այնուհետեւ ԼՂԻՄ-ը հայտարարվում էր համաժողովրդական կառույց ու ապահովվում էր 40-60 հազար փախստականների վերադարձը եւ այլն: Այս շրջաբերականին հետեւեց բազմամարդ միտինգը Ստեփանակերտի Օղակաձեւ հրապարակում, որին հրավիրված էին եւ ելույթ ունեցան պատվիրակներ Երեւանից, Արտաշատից, Ախալքալաքից:

Արկադի Վոլսկին, միտինգի ողջ սղագրությունը ձեռքին, զսպված զայրույթով առաջարկում է վերլուծել ելույթները:

Ա. ՎՈԼՍԿԻ.- Դուք հիմարություն հիմարության ետեւից եք անում: 

Ս. ՄԱՆՅԱԿԻՆ.- Այո, եւ հենց ձեր դեմ: Ես այստեղ ներողություն եմ խնդրում իմ ընթերցողից, որ պիտի մեջբերեմ Վոլսկու խոսքերը բառացի, քանի որ այդ բառերին համապատասխան հոմանիշներ հնարելն արդար չէր լինի:

Ա. ՎՈԼՍԿԻ.- Այո: Ուզում եմ վկայակոչել մի անվանի հայ գործչի խոսքերը, ով ասել է, թե հայ մտավորականությունը քաքել է Մեծ Հայաստանի տեսլականի մեջ, մսխել, պրծել է: Հիմա էլ դուք: Ձեր միտինգներով, իշխանության համար պայքարով ու այլ գործողություններով, այս պահին քաքի բաժին եք դարձնում ղարաբաղյան շարժումը: Միրզոյան Լեւոնն ասում է, թե 87 քաղաքացի դիմել են մայորին, որ չորս օր է՝ ջուր չունեն: Վարպետին կանչել են՝ ջուրը բացել է: Դա խնդի՞ր է, ո՞վ պետք է դա անի: Իսկ միտինգում փչել եք, թե մայորը տեղացիներին ջուր չի տալիս: Հաջորդը: Ստեփանյան Աշոտը անվստահություն է հայտնել Հատուկ կառավարման կոմիտեին, պահանջել է հեռանալ եւ ասել է, որ Կոմիտեն պետք չի ժողովրդին:

Հ. ՊՈՂՈՍՅԱՆ.- Այդ խոսքերը քանի՞ անգամ եք լսել:

Ա. ՎՈԼՍԿԻ. – Իսկ ես հիշում եմ ձեր խոսքերը: Այն, որ կգնա իմ Կոմիտեն, կգա մյուսը: Եղիշ Դարբինյան. Երեւանից, նա կոչ է արել չհավատալ Մանյակինի հանձնախմբի խոստումներին եւ դուրս չգալ աշխատանքի: Ինչո՞ւ պետք է Հայաստանից գան ու թելադրեն մեզ:

Ռ. ՔՈՉԱՐՅԱՆ.- Տարիքով մարդ է, մի բան ասել է, էլի:

Ա. ՎՈԼՍԿԻ.- Սամվել Գալստյան, Արտաշատից, ԽՍՀՄ ԳԽ պատգամավոր: Տեսեք, ինչ է ասել. «Ամեն շաբաթ օր պարեն ենք բերելու Արտաշատից»: Ոչի՞նչ, որ մեր պարենի ժամանակացույցը չորեքշաբթի ու հինգշաբթի է: Բանաստեղծուհի, Երեւանից, մի վարորդ Վրաստանից՝ ամեն տասը օրը մեկ պարեն է բերելու: Հայ ուսանողական միության ներկայացուցիչ Երեւանից, համերաշխություն է հայտնել շարժմանն ու կոչ է արել չընկճվել: 
Ու ծալել, մի կողմ գցելով միտինգի սղագրությունը, Արկադի Վոլսկին նետեց.

Ա. ՎՈԼՍԿԻ.- Այս ձեռնարկներով դուք միայն փչացնելու եք գործը, Ռոբերտ: Դու թագի համար մարմաջող փառամոլ ես, քեզ իշխանություն ունենալն է հետաքրքրում, ոչ թե Ղարաբաղի հարցի լուծումը: Իսկ էս պացանին (մատը պարզելով Գ. Պետրոսյանի կողմը) թվում է, թե իր տաք գլխով հարցը մի օրում առաջ կտանի: 

Ամբողջական՝ «Առավոտ»-ում

 Լուսանկարներ

  Կիսվեք սոցցանցերում


 Պիտակներ
         ԼՂ, Արկադի Վոլսկի, Շուշան Ղազարյան, «Միացում», Ռոբերտ Քոչարյան

 Նմանատիպ նյութեր

  НОВОСТИ ПАРТНЕРОВ
Copyright © 2015 NewsLine. Design created by Fon