Աշոտ Սարգսյան. Այսպես կոչված`«ռուսական վտանգի» մասին
Պատմագիտական ելակետային դրույթներ
«Պատմագիտական հետազոտության հիմքը ստուգելի փաստերն են, նպատակը՝ պատմության հնարավորինս անաչառ վերակառուցումն ու մեկնաբանությունը։
Միջպետական հարաբերությունները տրամագծորեն տարբեր են մարդկային հարաբերություններից. այստեղ որեւէ դեր չեն խաղում զգացումներն ու զգացմունքները։ Եթե ելնենք միջազգային հարաբերությունների ռեալիստական մոտեցումից, ապա պետությունների վարքագծի հիմնական շարժառիթը պետական շահն է։ Որդեգրված գաղափարախոսություններն ու հռչակված արժեհամակարգերն ընդամենը այդ շահերն ապահովող գործիքներ են։
Այսինքն՝ միջպետական այդ հարաբերությունները նույն կերպ կոշտ են, ինչպես «ջունգլիների օրենքը»։ Դրանցում «օգնություն», «բարեկամություն», «փրկել» «դավաճանել», «համակրանք», «հակակրանք», «անշահախնդիր», «արդար», անարդար», «բարոյական», «անբարոյական» որեւ բան լինել չի կարող։ Եթե այս հասկացությունները պատմագիտության մեջ են օգտագործվում, դա գիտություն չէ, այլ՝ էսսե։ Քաղաքագիտության, քաղաքական հռետորաբանության մեջ նման եզրույթները ծառայում են հասարակական վերաբերմունք ձևավորելուն և կարող են քարոզչական գործառույթ ունենալ հանուն ինչ-որ գաղափարախոսության, անձնական, դասային կամ կուսակցական շահի։ Երկու դեպքում էլ հաշվարկի ելակետը երկրի, ազգի, պետության շահը չէ։ Մարդկության ողջ պատմության մեջ, անգամ բացառությունների տեսքով, դժվար է պետությունների հարաբերություններում շատ թե քիչ էական հարցերում զգացումներով առաջնորդվելու օրինակներ գտնել։ Հին աշխարհից սկսած, անգամ դինաստիական ամուսնությունները նշանակություն չեն ունեցել այս հարցում եւ տեղի են տվել պետական շահի առջեւ։
Եթե անգամ տվյալ հիմնադրույթներում չափազանցություն ու անվերապահություն կան, ստորեւ հենց այս չոր ելակետերով դիտարկենք հայ-ռուսական հարաբերությունների հիմնական դրվագները՝ ամբողջությամբ մի կողմ թողնելով ինչպես խորհրդային պատմագրության Ռուսաստանին վերագրած «փրկչական», այնպես էլ հետխորհրդային շրջանի պատմագրության մեջ հանդիպող (իսկ վերջին տարիներին պետականորեն քարոզվող) «դավաճանական» ելակետերը։ Երկուսն էլ հավասարապես վտանգավոր են ու վնասակար որպես «պատմության դասեր» նկատի ունենալու, վարքագծի հիմք դարձնելու համար։ Երկու մոտեցումներն էլ պատմությունը գնահատում են բարոյական կատեգորիաներով, այլ ոչ պետական շահերի բախման տրամաբանությամբ։
Կայսրությունները կամ հզոր տերությունները իրենց պատմության մեծ մասում ձգտել են տարածքային ընդարձակման, ազդեցության ոլորտների մեծացման, ընդհուպ՝ համաշխարհային ուղղակի տիրապետության կամ քաղաքական ազդեցության, սկսած Հին Ասորեստանից, Աքեմենյան Պարսկաստանից, Հռոմից եւ մինչեւ այսօր։ Անգամ մենք ենք նման տասնամյակներ ունեցել Տիգրան Մեծի շրջանում։ Դրան հասնելու գործիքակազմը ժամանակի ընթացքում մասամբ փոխվել է, մասամբ նույնն է մնացել։ Պետությունների համար այդ մղումն ընդհուպ կարելի է համարել բնազդական մակարդակի, պետության «բնազդի» դրսեւորում։
Այս առումով Ռուսաստանը բացառություն չի կազմել եւ հիմնականում գործել է այն նույն ուժային քաղաքականության տրամաբանությամբ, որը բնորոշ է եղել մյուս խոշոր տերություններին։
Անդրկովկասի գրավումը
Դեպի Կովկաս եւ Անդրկովկաս Ռուսաստանի ձգտումները 18-րդ դարում տարածքային ընդարձակման նախագծի ձևավորման եւ գործնական փորձարկումների ժամանակաշրջան էր։ Այստեղ նա պետք է բախվեր Օսմանյան Թուրքիային եւ Պարսկաստանին։ Հայտնի է, որ նույն շրջանում հայ քաղաքական միտքը նույն այդ երկրների տիրապետության տակ գտնվող հայության համար ռուսական առաջխաղացումը համարում էր ազգային ազատագրման միջոց։
19-րդ դարի սկզբին Ռուսաստանին միացվեց Վրաստանը։ Հայկական տարածքների (Լեռնային Ղարաբաղ, Զանգեզուր եւ այլն) տիրապետման առաջին շոշափելի ձեռքբերումն արձանագրվեց 1804–1813 թթ. ռուս-պարսկական առաջին պատերազմի արդյունքով կնքված Գյուլիստանի պայմանագրով։
1826-28 թթ. ռուս-պարսկական երկրորդ պատերազմից հետո Թուրքմենչայի պայմանագրով Ռուսաստանի տիրապետության տակ անցավ Արևելյան Հայաստանը (Երևանի և Նախիջևանի խանությունները, Օրդուբադի և Սուրմալուի գավառները)։ Պարսկաստանի հետ սահմանը հիմնականում դարձավ Արաքս գետը, բացառությամբ Սուրմալուի գավառի (Մեծ եւ փոքր Մասիսներով), որ Արաքսի աջ ափին էր։
Ռուսաստանի համար հաղթական էր նաեւ Թուրքիայի դեմ 1828-1829 թթ. պատերազմը. կովկասյան ճակատում գրավվեցին ընդարձակ հայաբնակ տարածքներ։ Սակայն դրանց մեծագույն մասը (Էրզրում, Արդահան, Բայազետ, Ալաշկերտ, Կարս) Արեւմտյան պետությունների ճնշմամբ ստիպված եղավ վերադարձնել Թուրքիային (Ադրիանապոլիսի պայմանագիր)։
Զիջելով գրաված տարածքները, Ռուսաստանը չզիջեց մի հարցում. նրա պահանջով պայմանագրում ամրագրվեց հատուկ հոդված՝ կամավորության սկզբունքով բնակչության մի երկրից մյուսը տեղափոխման իրավունք։ Նույնական մի մի հոդված էր ամրագրված նաեւ նախորդ՝ Պարսկաստանի հետ կնքված Թուրքմենչայի պայմանագրում։ Ինչպես Պարսկաստանի, այնպես էլ Թուրքիայի դեպքում խնդիրն, ըստ էության, վերաբերում էր այդ երկրներում ապրող հայ բնակչության՝ ռուսական նոր գրավված տարածքներ տեղափոխվելու, գաղթելու ազատ հնարավորությանը։
Ի՞նչն էր Ռուսաստանի նպատակը՝ ծախսատար այս խնդիրները դնելով (վերաբնակվողները վեց տարով ազատվում էին բոլոր հարկերից, նոր բնակավայրերում հիմնավորվելու համար նրանց զգալի պետական աջակցություն էր տրամադրվում)։ Բնականաբար՝ ո՛չ հումանիզմը, ո՛չ քրիստոնեական համերաշխությունը կամ գթասրտությունը, ո՛չ հայությանը «ֆիզիկական բնաջնջումից փրկելու» առաքելությունը, ո՛չ հայկական ինքնավարության, առավել եւս՝ պետականության համար հիմքեր ստեղծելը (ինչն ակնկալում էր հայ քաղաքական միտքը), ո՛չ էլ, ինչպես ասում են՝ հայերի «սիրուն աչքերը»։
Պատմագիտության մեջ այս հարցի հետ կապված արձանագրված է երկու հանգամանք-պատճառ (տե՛ս «Հայ ժողովրդի պատմություն», հ. 5, Երեւան 1974, էջ171-175)։
Առաջին. Անդրկովկասը որպես «թույլ օղակ»՝ նվաճված տարածք, կարիք ուներ նոր սահմանների պաշտպանության եւ կայսրության հետ օրգանական կապի ստեղծման։ Սա նախապես հայտնի խնդիր էր, ինչը լուծելու համար ծրագրված էր Ռուսաստանից շուրջ 80 հազար կազակներ վերաբնակեցնել նոր սահմանների երկայնքով։ Ռուսաստանում վաղուց հայտնի էին հայության բացառիկ ջերմ վերաբերմունքը եւ սպասումները (նման բազմաթիվ դիմումներ էին եղել 18-րդ դարում)։ Երկու պատերազմների ընթացքում, ի դեմս հայկական կամավորական ջոկատների խաղացած էական դերի, դրան որպես փաստ ավելացավ հայ բնակչության ռազմունակությունը որպես ազգի հատկանիշ։ Այսինքն՝ թե՛ վստահելիության, թե՛ ռազմունակության առումով նրանք կարող էին կատարել նույն գործառույթը, ինչ նախատեսվում էր կազակների՝ շատ ավելի մեծ ծախսեր պահանջող վերաբնակեցման ծրագրի համար։
Երկրորդ. Հայության՝ որպես որակյալ աշխատուժ (առեւտրական, արհեստավոր, հողագործ), ըստ այդմ՝ ցանկացած պետության համար որոնելի տնտեսության զարգացման գործոն լինելը։
Այս երկու հանգամանքները լուծում էին սահմանների պաշտպանության եւ տնտեսության զարգացման ռեսուրսի հարցերը։
Եղել է նաեւ երրորդ, շատ ավելի կարեւոր հանգամանք, որը, սակայն, իմ տեղեկություններով, պատմագիտական գրականության մեջ բավարար ուշադրության չի արժանացել։
Երրորդ «խաղացողի» ստեղծում
«Թույլ օղակ» լինելն ուներ երրորդ բաղադրիչ։
Այնպես չէ, որ Անդրկովկասը, որպես ամբողջություն, անվերապահ պիտ փարվեր Ռուսական կայսրությանը որպես ազատարարի։ Այդպիսին չի եղել որեւէ կայսրություն կամ գերտերություն, եւ Ռուսաստանն էլ այդպիսին լինել չէր կարող։ Նրա մղումները եւ քաղաքականությունը, ինչպես որ դա հատուկ է ու բնական բոլոր կայսրություններին, նույնպես գաղութատիրական էին՝ սկսած տնտեսական շահագործումից, տեղական վերնախավերին ճնշելուց եւ իրավազրկելուց, մինչեւ ձուլման քաղաքականություն։ Ըստ այդմ էլ՝ դա պետք է ստանար տեղաբնիկ ազգերի նույնքան բնական հակազդեցությունը։
Հակառակ վրացական սպասումների՝ Վրաստանի թագավորությունը չպահպանվեց գերադասելի համարվող ռուսական հովանավորության տակ, այլ վերածվեց ռուսական վարչակազմով կառավարվող «Վրացական գավառի»։ Հիասթափված ազգային տոհմական- ընտրանին մի քանի անգամ ապստամբություն բարձրացրեց թագավորության վերականգնման համար եւ վրացական ազնվականության ու եկեղեցու իրավունքների սահմանափակման դեմ (1804 թ., 1812 թ., 1819-1820 թթ. 1832 թ.)։
Տարբեր մակարդակներում իշխանությունը կորցրած մահմեդական (թաթարական) նախկին վերնախավը եւս չհամակերպվեց մինչ այդ իր ունեցած իշխանության եւ դիրքի կորստյան հետ, տեւական հակառուսական շարժումները տեւեցին տասնամյակներ (1803-1830 թթ. 1863 թ.) եւ ձգտում էին դեպի Պարսկաստան։
Հայ քաղաքական միտքը, ճիշտ է, ինչ-որ տեղ հիասթափված էր, որ չեն իրականանում Հայաստանի թագավորության վերականգնման՝ Ռուսաստանի հետ կապված իրենց հույսերն ու սպասումները (չնայած՝ Ռուսաստանից նման խոստում չէր էլ եղել)։ Հայոց եկեղեցին նույնպես երբեմն ճնշումների էր ենթարկվում եւ պայքարում իր իրավունքների համար։ Վրացական եւ մահմեդական տարրերի հետ համեմատության մեջ, սակայն, հայկական տարրի վերաբերմունքը կայսրության նկատմամբ լոյալության առումով հստակ առանձնանում էր։ Կայսրության դեմ հայկական զինված կամ քաղաքական բնույթի շարժում չի ձևավորվել։ Եղել են միայն գյուղացիության տեղական բնույթի բողոքներ ընդդեմ կալվածատերերի։ Մինչդեռ Թուրքիայի եւ Պարսկաստանի դեմ բոլոր պատերազմների ժամանակ էական է եղել ռուսական զորքին հայ բնակչության ինքնաբուխ օժանդակությունը եւ կամավորական միավորումների զինական լուրջ աջակցությունը։ Թուրքական եւ պարսկական տիրապետության համեմատ ռուսական տիրապետությունը, այնուամենայնիվ, շատ ավելի թեթեւ էր բնակչության համար, իսկ հայ քաղաքական միտքը շարունակում էր Ռուսաստանը դիտել ոչ միայն որպես ազգի անվտանգության, գոյատեւման կարեւոր հենարան, այլ նաեւ Արեւմտյան Հայաստանի ազատագրման միջոց եւ հույս։
Ըստ այսմ՝ արտաքուստ թվում է, թե կայսրության վերաբերմունքն էլ, համապատասխանաբար, դրականորեն տարբերվում էր հայերի նկատմամբ։
Իրականում այլ էր խնդիրը.
Անդրկովկասում վրացական եւ մահմեդական-թաթարական ազգային հիմնական միավորները, լինելով ռուսական տիրապետությունից դժգոհ, ինչ-որ պահի կարող էին միավորվել եւ արտաքին շահագրգիռ ուժերի օգնությամբ «թույլ օղակ» Անդրկովկասը անջատել Ռուսական կայսրությունից։ Դա Անդրկովկասի «Աքիլլեսյան գարշապարն» էր ի սկզբանե։ Դրա դեմ Ռուսական կայսրությունը ռազմավարական ծրագրի, գծի կարիք ուներ։
Առկա փաստերը համադրելով՝ հնարավոր է տեսնել, որ ռազմավարական նման մի ծրագիր մտահղացվել էր նախապես, իսկ դրա գործնական իրականացման սկիզբն, ահա, Թուրքմենչայի եւ Անդրիանապոլսի պայմանագրերով ամրագրված վերոհիշյալ երկու նույնական հոդվածներն էին բնակչության ազատ տեղաշարժի իրավունքի մասին։ Դրանց իրագործմամբ, հակառակ ոչ միայն պարսկական եւ թուրքական իշխանությունների խուլ դիմադրության, այլ նաեւ Արեւմտյան տերությունների հարուցած խոչընդոտների, Պարսկաստանից եւ Թուրքիայից կազմակերպվեց շուրջ 200.000 հայություն վերաբնակեցումը Արեւելյան (այսօրվա) Հայաստան. հայ բնակչության տեսակարար կշիռն այստեղ մինչպատերազմյան 25%-ից բարձրացավ ու դարձավ գերակշռող մեծամասնություն։ Այսինքն՝ Արեւելյան Հայաստանում վերականգնվեց դարերի ընթացքում կորսված՝ հայության ազգային կրիտիկական զանգվածը։
Կայսրությունը չէր ստեղծում հայկական պետականության հիմքեր, այլ լուծում էր իր կայսերական խնդիրը՝ Անդրկովկասում առկա երկու ազգ-քաղաքական գործոնների կողքին ստեղծում էր երրորդ ազգ- գործոնը. պատմական արդյունքը չպետք է շփոթել քաղաքական նպատակի հետ։
Նույն` հայկական տարրի մեծացման նպատակին էր ուղղված ռուս-պարսկական պատերազմից անմիջապես հետո (1828 թ.) գրաված տարածքներում «Հայկական մարզի» ստեղծումը եւ այդ անվան ներմուծումը Ռուսաստանի ցարի պաշտոնական տիտղոսի մեջ։ Սա ազգային ինքնավարություն չէր, սակայն պաշտոնականացված որոշակի կարգավիճակ էր ազգի անունով՝ օժտված ձգողական ուժով։ Երբեւէ ո՛չ պարսկասկան, ո՛չ թուրքական տիրապետության տակ գտնվող պատմական հայկական տարածքներում «հայկական» անվանմամբ վարչական միավոր չէր եղել։ Այդպես Վրաստանն էր կոչվում ազգի անունով՝ «Վրացական նահանգ», որը, սակայն, պայմանավորված էր Վրաստանի՝ մինչ Ռուսաստանին միացումը (1801 թ.) թագավորություն լինելու հանգամանքով, այսինքն՝ նրա կարգավիճակն իջել էր։ «Հայկական մարզի» դեպքում նման հիմք գոյություն չուներ. միացման պահին ազգային («հայկական») անվանմամբ ադմինիստրատիվ որեւէ միավոր չկար՝ պարսկական խանություններ էին։ Այսինքն, այս դեպքում տեղի ունեցավ մի տեսակ՝ ազգի կարգավիճակի բարձրացում։ Ճիշտ է՝ ժամանակավոր էին ե՛ւ «Հայկական մարզը», ե՛ւ «Վրացական նահանգը» (1840 թ. երկուսն էլ վերացվեցին, եւ գավառները կոչվեցին քաղաքների անուններով), սակայն Ռուսաստանի ցարի տիտղոսի մեջ մինչեւ վերջ շարունակեց մնալ «Հայկական հողեր» կամ «Հայկական նահանգներ /տարածքներ» (армянские области, армянские земли) անվանումները։
Այլ ազգերի անունով (ասենք՝ «Թաթարական մարզ») վարչական միավոր Ռուսական կայսրությունում չստեղծվեց։
Այսինքն՝ Ռուսաստանի վերոհիշյալ ռազմավարական գիծը հետեւյալն էր.
Անդրկովկասում առկա երկու հիմնական էթնիկ եւ կրոնական միավորների (վրացիներ, մահմեդական-թաթարներ) կողքին ունենալ դրանց համարժեք ԵՐՐՈՐԴ հակակշիռ միավոր-«խաղացող»՝ ինքնուրույն դերակատարմամբ օժտված երրորդ ուժ՝ ի դեմս հայության։ Համարվել է, որ այդպես ավելի հեշտ ու ապահով կլիներ տարածաշրջանը իր ենթակայության կամ վերահսկողության տակ պահելու խնդիրը լուծելը։
1877-78 թթ. Ռուս-թուրքական հերթական պատերազմից հետո, Սան-Ստեֆանոյի պայմանագրով Թուրքիայից Ռուսաստանին անցան Արդահանը, Կարսը, Բաթումը, Բայազետը։ Ռուսաստանի վերոհիշյալ ռազմավարական գծի արտացոլումը կարելի է համարել այդ պայմանագրի 16-րդ հոդվածը, ըստ որի՝ Թուրքիային մնացած հայկական տարածքներում (պայմանագրում որպես աշխարհագրական անուն հենց «Հայաստան» էր կոչվում) Թուրքական կառավարությունը բարեփոխումներ պետք է կատարեր անմիջապես, ռուսական օկուպացիոն զորքերի ներկայությամբ։ Ակնհայտ էր, որ ռուսական վերահսկողությամբ այդ բարեփոխումները պետք է ծառայեին հայկական նաեւ այդ գավառներին («Հայաստանին») հետագայում հարմար առիթով տիրանալու խնդիրը դյուրացնելուն։
Արեւմտյան պետությունների ճնշմամբ, սակայն, 1877-78 թթ. պատերազմի արդյունքները վերանայվեցին Բեռլինի կոնգրեսում։ Եւ, ի վնաս Ռուսաստանի, մի շարք փոփոխությունների թվում փոփոխվեց նաեւ 16-րդ հոդվածը (դարձավ 61-րդ հոդված)։ Տեքստից հանվեց «Հայաստան» բառը, ռուսական զորքերը պետք է անհապաղ դուրս գային, իսկ բարենորոգումներ կատարելու վերահսկողությունը դրվեց նաեւ Արեւմտյան պետությունների վրա՝ դրանով իսկ, ըստ էության, զրկելով գործնականում դա իրականացնելու հիմքից։
Անդրկովկասի նկատմամբ զուտ կայսերական շահերից բխող ռազմավարական այս գծի իրականացումը օբյեկտիվորեն ունեցավ երկու փաստական հետեւանք-արդյունք.
- Դե-յուրե՝ Ռուսաստանի կայսեր տիտղոսում որոշակի տարածքի (Արեւելյան Հայաստան՝ ավելի ուշ ընդարձակված Կարսով եւ Արդահանով) «հայկական» անվամբ պաշտոնականացում- լեգիտիմացումը։
- Դե-ֆակտո՝ նույն այդ տարածքներում հայ բնակչության թվական գերակշռության ապահովումը:
Այս հանգամանքները կարեւոր դեր պիտի խաղային մեր հետագա ճակատագրում։
«Թույլ օղակ» Անդրկովկասի անջատումը Ռուսաստանից
Ավելի քան բնական է, որ կայսրության թուլացման պահին դրա «թույլ օղակները» պիտի օգտվեին հնարավորությունից եւ անջատվեին (ինչպես Լեհաստանը, Ֆինլանդիան, Բալթյան երկրները եւ այլն)։
Որպես «թույլ օղակ» անջատվեց նաեւ Անդրկովկասը։
1920 թ. մայիսի վերջին այստեղ, ըստ հիմնական երեք ազգերի ու դրանց զբաղեցրած տարածքների, հռչակվեցին երեք հանրապետություններ` Վրացական, Ադրբեջանական, Հայկական, երեքն էլ իրենց հռչակագրերում սահմանների հստակեցում չանելով։
Ի տարբերություն առաջին երկուսի, որոնց Ազգային խորհուրդները անկախ հանրապետություններ հռչակեցին, Թիֆլիսի Հայոց ազգային խորհուրդը հռչակեց «հայկական գավառների» վրա իր «գերագույն և միակ իշխանություն» լինելը (այդ հայտարարության մեջ չկային «անկախություն», «հանրապետություն» բառերը)։ Ընդգծվածը, ինչպես տեսանք, բնակչության ազգային կազմով եւ անվանմամբ (հայկական) իրողություն էր դարձել որպես Ռուսական կայսրության՝ Անդրկովկասում վարած քաղաքականության ռազմավարական գծի հետեւանք-արդյունք, որ պաշտոնական գործածմամբ նաեւ օրինակարգություն էր ստացել 100 տարվա ընթացքում։
Կրկնենք, դա արվել էր հանուն կայսրության իշխանության եւ շահերի, ոչ թե հայկական պետականության հիմք ստեղծելու նպատակով։ Օբյեկտիվորեն, սակայն, հենց այս հիմքի վրա է, որ ստեղծվեց Հայաստանի Առաջին Հանրապետությունը։ Հարյուր տարի առաջվա ժողովրդագրական եւ իրավական վիճակը պահպանված լինելու դեպքում Հայոց Ազգային խորհուրդը, եթե անգամ կարող էր զուտ լայն պատմական առումով այդ տարածքները կոչել «հայկական գավառներ», սակայն գործնականում անհնար պիտի լիներ այդ հիմքի վրա Հայկական ազգային պետականություն ստեղծել 25% հայկական բնակչությամբ։
Կայսրության վերադարձը
Պատմությունը ցույց է տալիս, որ կայսրությունները, որպես կանոն, ձգտել են վերականգնել կորցրած ազդեցությունը կամ վերահսկողությունը։
Մոտ երկուսուկես տարի անց Ռուսաստանը Անդրկովկաս վերադարձավ անմիջապես, երբ դեռ մինչեւ վերջ չէր լուծել ներքին՝ քաղաքացիական պատերազմի, եւ արտաքին՝ Անտանտի (Արեւմուտքի) դեմ պայքարի ծանրագույն խնդիրները։ Վերադարձավ որպես Խորհրդային Ռուսաստան։
Մինչ այդ՝ ոգեւորված Սեւրի պայմանագրի հեռանկարով՝ Հայաստանը մերժել էր եղած սահմաններով (մոտ 65-70.000 կմ.քառ. տարածքով եւ Սեւ ծովի ափին նավահանգիստ ստանալու հիմքով) հաշտության պայմանագիր կնքելու Թուրքիայի առաջարկը։ Դա նույն 1920 թ. սեպտեմբերին հանգեցրել էր վերջինիս հետ պատերազմի։ Թուրքական զորքերը գրավել էին Կարսը եւ Արդահանը, նաեւ օկուպացրել Արեւելյան Հայաստանի մեծ մասը։ Նրանց, կարծես, ոչինչ չէր խանգարում դեպի Երեւան շարժվելու համար։ Խանգարեց արտաքին հանգամանքը՝ խորհրդային բանակի մուտքը Հայաստան, երկիրը խորհրդային հայտարարելը եւ դեպի Երեւան շարժվելը։ Կարմիր բանակի մուտքը դարձավ այն վճռորոշ գործոններից մեկը, որը փոխեց իրավիճակը և սահմանափակեց թուրքական հետագա առաջխաղացման հնարավորությունը։ Դեկտեմբերի 2-ին ստորագրվեց Ալեքսանդրապոլի պայմանագիրը՝ ինչով Հայաստանի կառավարությունը հրաժարվեց Սեւրի պայմանագրից, նաեւ կորցրեց Կարսը, Արդահանը, Սուրմալուն։
Իրավիճակն այսպիսին էր.
Խորհրդային Ռուսաստանը եւ Քեմալական Թուրքիան ունեին նույն արտաքին հակառակորդը՝ Անտանտան, եւ այդ հողի վրա, միմյանց կարիքն ունենալով, սերտ բարեկամներ, դաշնակիցներ էին։
Հայաստանը Անտանտայի «կրտսեր դաշնակիցն» էր (ոչ պաշտոնապես), դրանով՝ երկուսի էլ հակառակորդը (Դաշնակցական կառավարությունը Ռուսաստանի քաղաքացիական պատերազմում նաեւ «սպիտակների» հետ էր)։
Կարմիր բանակի մուտքից եւ Հայաստանը խորհրդային հռչակելուց հետո թուրքական զորքերի հետագա առաջխաղացումը դեպի Երեւան արդեն կնշանակեր հակամարտություն Ռուսաստանի հետ։ Թուրքիան, բավարարվելով 19-րդ դարի ռուս-թուրքական պատերազմների հետեւանքով կորցրած հայկական տարածքները ետ ստանալով, կանգնեցրեց առաջխաղացումը՝ իր շահերի համար ավելի կենսական համարելով Ռուսաստանի հետ այդ պահին ունեցած բարեկամության պահպանումը։
Ռուսաստանի պահանջով թուրքական զորքերը դուրս եկան Արեւելյան Հայաստանից ամբողջությամբ՝ անցնելով Ախուրյան գետը։ Ռուսաստանը կարող էր պահանջել նաեւ 19-րդ դարում ռուս-թուրքական պատերազմների արդյունքում ձեռք բերած տարածքները, սակայն դա էլ կնշանակեր զինված հակամարտություն Թուրքիայի դեմ։ Այդ պահին, նույն կերպ, Ռուսաստանն իր շահերի համար ավելի կենսական համարեց Թուրքիայի հետ բարեկամության պահպանումը։
Կարսի եւ Մոսկվայի ռուս-թուրքական պայմանագրերով (1921 թ.) տարածքային առումով ամրագրվեց նույն վիճակը, ինչ Ալեքսանդրապոլում։ Բայց նաեւ Հայաստանն ազատվեց այդ պայմանագրով նախատեսված ռազմական խիստ սահմանափակումներից եւ նվաստացուցիչ այնպիսի պարտավորություններից, որոնք ժամանակի ընթացքում պիտի հանգեցնեին պետականության փաստացի վերացմանը։ Չլիներ հայ-թուրքական պատերազմի եւ Հայաստանի ռազմական պարտության փաստը, որեւէ այլ հիմք չէր պարտադրի Ռուսաստանին զիջելու 19-րդ դարում միջազգային պայմանագրերով իրեն անցած Կարսը, Արդահանը, Սուրմալուն։ Այսինքն՝ Հայաստանը խորհրդային կդառնար իր ունեցած 70 հազար կմ. քառ. տարածքով, եւ դա ամբողջությամբ կբխեր Անդրկովկասի նկատմամբ վերահսկողության ապահովման Ռուսաստանի՝ Անդրկովկասում «երրորդ խաղացող» ունենալու արդեն շուրջ հարյուրամյա քաղաքականության նույն ռազմավարությունից։ Եւ դա՝ առանց Թուրքիայի հետ այդ պահին ցանկալի բարեկամությունը վտանգելու։ Հենց այդպես եղավ Վրաստանի խորհրդայնացման դեպքում, որը Թուրքիայի դեմ պատերազմի եւ պարտության հանգամանք չուներ. 1921 թվականի մարտի 16-ին Մոսկվայում կնքված պայմանագրով Թուրքիան հրաժարվեց Բաթումից եւ Աջարիայի հյուսիսային մասից հօգուտ Վրաստանի։ Խորհրդային Ռուսաստանի՝ Անդրկովկասին վերատիրելու գործողությունների այս դրվագի հետեւանք-արդյունքը, օբյեկտիվորեն, եղավ հայ-թուրքական պատերազմով հոգեվարքի հասած Հայաստանի, որպես պետականության վերակենդանացումը՝ թեկուզ Առաջին Հանրապետության ունեցած տարածքի կեսի վրա։
Խորհրդային շրջան
Խորհրդային Ռուսաստանը, ըստ կարողության, ունեցած կորուստներից վերականգնեց վերահսկողությունը նախ այն տարածքների նկատմամբ, որոնք առավել կենսական նշանակություն ունեին իր ռազմական, տնտեսական եւ քաղաքական կայունության ու հեռանկարի համար։ Դրանց թվում էր Անդրկովկասը։
1920 թ. Կարմիր բանակը մտավ Ադրբեջան եւ ապրիլի 27-28-ին այդ երկիրը հայտարարեց խորհրդային։ Հայաստանը խորհրդային հռչակվեց նույն թվականի նոյեմբերի 29-ին, Վրաստանը՝ 1921 թ. փետրվարի 25-ին։
Երեք հանրապետություններից խորհրդայնացմանը ամենաթույլ դիմադրությունը ցուցաբերեց Ադրբեջանը։ Վրաստանում եւ Հայաստանում լուրջ դիմադրություն եղավ։ Հայաստանում դա 2021 թ. փետրվարյան ապստամբությունն էր եւ խորհրդային իշխանության ժամանակավոր տապալումը։ Խորհրդային իշխանության դեմ ապստամբություն եղավ նաեւ հայկական Լեռնային Ղարաբաղում։ Հնարավոր է, որ հակախորհրդային այս վարքագիծը, Թուրքիայի հետ այդ պահին Ռուսաստանի բարեկամության հանգամանքից զատ, որոշակի դեր խաղաց սահմանների ճշտման (Լեռնային Ղարաբաղ եւ Նախիջեւան) գործում ի վնաս Հայաստանի։
1922 թվականի մարտի 12-ին Մոսկվայի նախաձեռնությամբ ստեղծվեց Անդրկովկասի Սոցիալիստական Ֆեդերատիվ Խորհրդային Հանրապետությունը՝ Հայաստանի, Վրաստանի եւ Ադրբեջանի կազմով՝ որպես հավասարազոր միավորներ։ Անդրֆեդերացիայի ստեղծումը առաջին շրջանում անհրաժեշտ էր մի շարք խնդիրների, մասնավորապես վիճելի մնացած սահմանների անցնցում կարգավորման համար։ 1922 թվականի դեկտեմբերի 30-ին, երբ կազմավորվեց ԽՍՀՄ-ը, Անդրկովկասյան ֆեդերացիան դարձավ դրա հիմնադիր չորս սուբյեկտներից մեկը՝ Ռուսաստանի, Ուկրաինայի, Բելառուսի հետ միասին։
Ավելի ուշ՝ «թույլ օղակ» Անդրկովկասի նկատմամբ վերահսկողության առավել վստահելի լծակներ ունենալու համար նպատակահարմար համարվեց սա տրոհել առանձին միութենական հանրապետությունների՝ ընդդեմ միասնական իշխանությամբ Անդրկովկասի հնարավոր կենտրոնախույս ձգտումների։ 1936 թ. ԽՍՀՄ Սահմանադրությամբ Անդրկովկասյան ֆեդերացիան լուծարվեց, եւ նրա երեք միավորները ԽՍՀՄ կազմի մեջ մտան որպես առանձին, հավասարազոր միութենական հանրապետություններ։
Ետպատերազմյան շրջանում՝ 1946-48 թթ. ԽՍՀՄ-ը պետական մակարդակով կազմակերպեց արտասահմանում ապրող շուրջ 100.000 հայերի մեծ հայրենադարձություն (ավելի փոքր չափերի ներգաղթեր եղել էին նաեւ դրանից առաջ եւ եղան դրանից հետո)։ Դա էականորեն լրացրեց պատերազմի ժամանակ հայ բնակչության կորուստները, բարելավեց հանրապետության ժողովրդագրական վիճակը։
Կրկնենք. Ռուսաստանը Անդրկովկասին մշտապես մեծ կարեւորություն է տվել եւ իր տիրապետության տակ թե ազդեցության ոլորտում պահելու համար որպես քաղաքական ռազմավարություն աշխատել է այստեղ ունենալ երեք միավոր։ Երրորդ միավորը եղել է Հայաստանը։ Դա արվել է հանուն սեփական շահերի, սակայն օբյեկտիվորեն, որպես ռազմավարական այդ գծի հետեւանք-արդյունք գոյացրել է հետեւյալ շղթան.
- Իրեն միացված Արեւելյան Հայաստանում հայկական տարրի մեծամասնության ապահովում.
- Այդ հիմքի վրա Հայաստանի Առաջին Հանրապետության ստեղծում.
- Այդ հիմքի վրա Հայաստանի երկրորդ՝ Հայաստանի Խորհրդային Հանրապետություն.
- Այդ հիմքի վրա Հայաստանի Երրորդ Հանրապետություն։
Քաղաքական եզրահանգում
Հայ քաղաքական միտքը երկու հարյուր տարի, որքան ավելի սթափ՝ այնքան ավելի մեծ օգուտ է ստացել Ռուսաստանի՝ ի դեմս Հայաստանի Անդրկովկասում «երրորդ խաղացող» ունենալու ռազմավարությունից (ամբողջ 19-րդ դար)։ Հակառուսական դիրքավորման դրվագներում (Առաջին հանրապետության շրջան) կորցրել է ունեցածից կամ չի իրացրել պատմական տվյալ պահի պատեհությունից օգտվելու, ավելին ունենալու իրական հնարավորությունները։
Նախկին գաղութատեր տերությունները, մեծ մասամբ հաջողությամբ, այսօր էլ փորձում են պահել իրենց ազդեցությունը անկախացած նախկին գաղութների վրա։
Ռուսաստանը բացառություն լինել չի կարող։ Նրա համար, սակայն, ազդեցությունը պահելու խնդրից առաջ կա իր հարավային սահմանի անվտանգության ավելի կարեւոր հարցը։ Դա ակնհայտորեն կվտանգվի, եթե Անդրկովկասյան երկրները դառնան իր հակառակորդի դաշնակից եւ նրա համար պլացդարմ։ Նման փորձ արդեն մի անգամ արել է Վրաստանը եւ պատժվել (2008 թ.)։ Ադրբեջանը նման փորձ դեռ չի արել, սակայն դրա հնարավորությունները ավելանում են՝ կապված Թուրքիայի հանգամանքի, նրա հետ Հայաստանով չվերահսկվող միջանցք ստանալու հեռանկարի հետ։ Հայաստանի այսօրվա արտաքին քաղաքական շրջադարձը մեծացնում են Ռուսաստանի հարավային սահմանը վտանգվածությունը, եւ նա դա չի կարող հանդուրժել։
Ինչպես ցարական, խորհրդային, այնպես էլ ետխորհրդային Ռուսաստանի համար Անդրկովկասը, «թույլ օղակ» լինելով հանդերձ, նույն արժեքն ու նշանակությունը ունի։ Դա մեր կամքից անկախ օբյեկտիվ իրողություն է, փոխելը՝ մեր հնարավորություններից դուրս։
Անդրկովկասը պահելու հարցում (նախ` որպես մաս, որպես ազդեցության ոլորտ, հիմա՝ առնվազն որպես չեզոք, անվտանգ հարեւան) Ռուսաստանի 200-ամյա ռազմավարության մեջ Հայաստանը ԳՈՐԾՈՆ է՝ այս տարածաշրջանում ներքին հավասարակշռությունը պահելու համար։ Դա հաշվի առանք 1990-ականներին, քաղեցինք հնարավոր օգուտները, դիմակայեցինք ծանրագույն մարտահրավերների, կործանումից փրկեցինք Արցախը։ Դուրս եկանք այդ իրողության դեմ (2018-ից այս կողմ)՝ ստացանք նոր մարտահրավերներ, կորցրինք Արցախը։ Կկարողանանք հաշվի առնել օբյեկտիվ, մեր կամքից անկախ գոյություն ունեցող այդ իրողությունը՝ դեռ ինչ-որ բան կարող ենք շտկել ու պահել։ Կշարունակենք արհամարհել օբյեկտիվ իրողությունները եւ շարունակել արկածախնդրությունը՝ կունենանք նոր կորուստներ։
Նույն 200 տարում, ինչպես ցույց են տալիս պատմական փաստերը, հավաքական Արեւմուտքի խնդիրն է եղել Անդրկովկասը ռուսական ազդեցության ոլորտից հանելը։ Հայաստանն այս դեպքում նրանց համար ընդամենը մի ԳՈՐԾԻՔ է եղել։ Այդպես էր Առաջին հանրապետության շրջանում՝ իր ողբալի հետեւանքով, այդպես է 2018-ից առ այսօր։
ԳՈՐԾՈՆԸ եւ ԳՈՐԾԻՔԸ տարբեր բաներ են.
Գործոն լինել միջազգային մասշտաբով մենք չենք կարող. այդպիսին կարող ենք լինել այն անվտանգային համակարգի ներսում, որը մեր կարիքն ունի եւ որպես այդպիսին՝ երկարաժամկետ է։ Իսկ դա ենթադրում է շահագրգիռ կողմի քաղաքականության բարենպաստման ռեժիմ, ինչից եւ կարելի է օգտվել՝ պահպանելով նաւ արժանապատիվ անկախությունը։
Գործիք լինելը ենթադրում է մեկանգամյա օգտագործմամբ որոշակի խնդրի լուծում։ Այս դեպքում օգտագործողը որեւէ մտահոգություն կարող է չունենալ, թե այդ ընթացքում դա կարող է ոչ միայն մաշվել, այլեւ ջարդվել:
Պատմաբան, ՀԱԿ վարչության անդամ
Աշոտ Սարգսյան