Թելման Պետրոսյան. ՆԱԽԱԳԱՀԸ (մաս 10)

Սկիզբը՝ այստեղ

ՆԱԽԱԳԱՀԸ

ՄԱՍ X — ՆԱ ՏԵՍԱՎ ԱՅՆ, ԻՆՉԸ ՄԵՆՔ ՉՑԱՆԿԱՑԱՆՔ ՏԵՍՆԵԼ 

Լևոն Տեր-Պետրոսյանի քաղաքական ժառանգության ամենակարևոր էջը, թերևս, Ղարաբաղյան հիմնախնդրի վերաբերյալ նրա պետական մտածողությունն է։ Այս հարցում նրա նկատմամբ պատմական արդարությունը պահանջում է հրաժարվել ինչպես պարզունակ հերոսացումից, այնպես էլ նրան տարիներ շարունակ վերագրված «պարտվողականության» կաղապարից։ Սակայն փաստերի ամբողջական համադրությունը ցույց է տալիս մի բան, որն այսօր արդեն դժվար է անտեսել․ Տեր-Պետրոսյանը Ղարաբաղյան խնդիրը դիտարկում էր ոչ թե տվյալ պահի զգացմունքներով, այլ Հայաստանի և Արցախի երկարաժամկետ գոյության տեսանկյունից։

1997 թվականի նոյեմբերի 1-ին հրապարակված «Պատերազմ, թե՞ խաղաղություն. լրջանալու պահը» հոդվածը դարձավ այդ մտածողության ամենաամբողջական արտահայտությունը։ Այդ ժամանակ այն առաջացրեց բուռն հակազդեցություն, իսկ երկու տասնամյակ անց էլ շարունակում էր մնալ Հայաստանի նորագույն պատմության ամենավիճահարույց քաղաքական փաստաթղթերից մեկը։

Բայց պատմության հետազոտողին հետաքրքրում է ոչ թե այն, թե 1997-ին ով ինչ պիտակ էր տալիս Տեր-Պետրոսյանին, այլ՝ ինչ էր նա իրականում ասում և ինչ տեղի ունեցավ դրանից հետո։

Տեր-Պետրոսյանը հարցը ձևակերպում էր չափազանց պարզ. «Լեռնային Ղարաբաղի հարցը պետք է լուծվի պատերազմի, թե՞ խաղաղ բանակցությունների միջոցով»։

Եվ իր պատասխանը նույնպես հստակ էր՝ «Պատերազմը պետք է բացառվի»։

Նրա համար սա վախի կամ պարտվողականության գաղափար չէր։ Ընդհակառակը՝ նա ելնում էր այն համոզմունքից, որ հայկական կողմի ռազմական հաջողությունը պետք է վերածել քաղաքական և դիվանագիտական կայուն արդյունքի։ Նա նույնիսկ այն ժամանակ ասում էր այնպիսի բան, որն այսօր՝ տասնամյակների հեռավորությունից, ստանում է առանձնահատուկ ծանրություն․ «Այն, ինչ մերժում ենք այսօր, ապագայում խնդրելու, բայց չենք ստանալու»։

Սա արդեն սովորական քաղաքական հայտարարություն չէր։ Սա պետական մտածողության սկզբունք էր։

Տեր-Պետրոսյանը հասկանում էր այն, ինչ քաղաքական պոպուլիզմը սովորաբար հրաժարվում է ընդունել․ ժամանակը միշտ չէ, որ դաշնակից է։
Եթե հակամարտությունը մնում է չկարգավորված, հակառակորդը զինվում է, միջազգային միջավայրը փոխվում է, տնտեսական հարաբերակցությունը փոխվում է, իսկ երեկվա բանակցային առավելությունը վաղը կարող է վերածվել թուլության։

1997-ին նա հենց այդ վտանգն էր մատնանշում՝ նշելով, որ Հայաստանն ու Ղարաբաղն այդ պահին ավելի ուժեղ էին, քան նախկինում, բայց չկարգավորված հակամարտության պահպանման դեպքում կարող էին թուլանալ։

Եվ այստեղ է, որ Տեր-Պետրոսյանի նկատմամբ պատմական գնահատականը պետք է դառնա ավելի խորքային։
Նա չէր ասում՝ «հանձնենք Արցախը»։
Նա ասում էր՝ «ինչպե՞ս պահպանենք Արցախը»։

Նրա իսկ ձևակերպմամբ՝
«Խոսքը չի վերաբերում Ղարաբաղը տալուն կամ չտալուն։ Խոսքը վերաբերում է Ղարաբաղը հայկական պահելուն 3000 տարի այն բնակեցված է եղել հայերով եւ 3000 տարի հետո էլ պետք է բնակեցված լինի հայերով։ 
Իմ ընտրած ուղին ապահովելու է այդ հեռանկարը եւ հնարավորություններ պահպանելու հասնել մեր բաղձալի նպատակին։ Արկածախնդիրների ուղին տանելու է դեպի անխուսափելի պարտություն։ Մենք մի անգամ արդեն, «Ստամբուլը արյան ծով դարձնելով», կորցրել ենք Արեւմտահայաստանը, իսկ մի այլ անգամ՝ պահանջելով Սեւրի դաշնագրով գծված տարածքները, կորցրել ենք Արեւելահայաստանի կեսը»:

Այս տարբերությունը չափազանց կարևոր է։

1998․ ՊԵՏԱԿԱՆ ՇԱՀԸ՝ ԱՆՁՆԱԿԱՆ ԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆԻՑ ՎԵՐ

1997–1998 թվականների ճգնաժամը Տեր-Պետրոսյանի քաղաքական կենսագրության մեջ առանձնահատուկ նշանակություն ունի։
Նա կարող էր ընտրել իշխանությունը պահպանելու ճանապարհը։
Կարող էր հետաձգել խնդիրը։
Կարող էր պարզապես ասել այն, ինչ հասարակության մեծ մասը ցանկանում էր լսել։
Բայց նա չարեց դա։

1998 թվականի սկզբին նրա հրաժարականը դարձավ Հայաստանի անկախության շրջանի ամենախոշոր քաղաքական ճգնաժամերից մեկը։ Պատմական ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ 1997 թվականի նրա դիրքորոշումը և Մինսկի խմբի փուլային տարբերակի պաշտպանությունը անմիջականորեն կապված էին այդ ճգնաժամի հետ։

Եվ այստեղ է երևում Տեր-Պետրոսյանի քաղաքական կերպարի այն կողմը, որն առանձնացնում է նրան բազմաթիվ գործիչներից։ Նա պատրաստ էր կորցնել իշխանությունը՝ իր համոզմունքից չհրաժարվելու համար։
Դա քաղաքականության մեջ հազվադեպ հատկություն է։ Իսկ պետական գործչի դեպքում՝ առավել ևս։

2016․ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ ՍԿՍՈՒՄ Է ԽՈՍԵԼ

Տասնութ տարի անց՝ 2016 թվականի ապրիլյան պատերազմը, նորից ստիպեց Հայաստանին վերադառնալ այն հարցերին, որոնց շուրջ Տեր-Պետրոսյանը զգուշացնում էր դեռևս 1990-ականներին։

Ապրիլյան պատերազմի օրերին նա մեկնել էր Ստեփանակերտ և հանդիպել Արցախի ղեկավարության հետ։ Այդ ժամանակ նրա հայտարարություններում արդեն կրկին երևում էր նույն մոտեցումը՝ անհրաժեշտ էր միաժամանակ պահպանել պաշտպանունակությունը և չկորցնել քաղաքական սթափությունը։

Դեկտեմբերի 17-ին նա արդեն ավելի կտրուկ էր խոսում։
Նրա գնահատմամբ՝ Ադրբեջանի կողմից նոր պատերազմի սանձազերծումը կարող էր հանգեցնել Ադրբեջանի համար ծանր հետևանքների, բայց միաժամանակ նա շարունակում էր ընդգծել խաղաղության անհրաժեշտությունը։
Այստեղ նույնպես նրա մտածողության առանցքը նույնն էր՝ խաղաղությունը թուլություն չէ, իսկ պատերազմը՝ ինքնաբերաբար հաղթանակ չէ։

2017․ «ԽԱՂԱՂՈՒԹՅՈՒՆ ՀԻՄԱ»

2017 թվականին Տեր-Պետրոսյանի դիրքորոշումը դարձավ առավել հստակ։
Նրա քաղաքական օրակարգի առանցքում հայտնվեց հետևյալ ձևակերպումը․ «Խաղաղություն հիմա՛ և ոչ թե աղետից հետո»։

Այդ նախադասությունը կարելի է դիտարկել որպես նրա ամբողջ Ղարաբաղյան քաղաքական փիլիսոփայության խտացված բանաձև։
Ոչ թե խաղաղություն՝ որովհետև վախենում ենք պատերազմից։
Այլ խաղաղություն՝ որովհետև հասկանում ենք պատերազմի հնարավոր գինը։

Եվ հենց այստեղ է Տեր-Պետրոսյանի քաղաքական մտածողության բացառիկությունը։
Նա չէր փորձում հասարակությանը համոզել, որ վտանգ չկա։
Նա փորձում էր հասարակությանը համոզել, որ վտանգը կանխելու համար պետք է գործել մինչև այն դառնա աղետ։

2017-ին նրա դիրքորոշումը կրկին արժանացավ սուր քննադատության։ Բայց պատմական տեսանկյունից այդ քննադատությունը պետք է համադրել հետագա իրադարձությունների հետ։

2020․ ԵՎ ԵԿԱՎ ԱՅՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄԸ, ՈՐԻ ՎՏԱՆԳԻ ՄԱՍԻՆ ՆԱ ԶԳՈՒՇԱՑՆՈՒՄ ԷՐ

2020 թվականի սեպտեմբերի 27-ին սկսվեց պատերազմը։

Այդ պահին արդեն հնարավոր չէր Ղարաբաղյան հիմնախնդիրը դիտարկել 1997 թվականի նույն պայմաններով։ Ուժերի հարաբերակցությունը փոխվել էր, միջազգային միջավայրը փոխվել էր, իսկ բանակցային գործընթացը տարիներ շարունակ չէր բերել վերջնական լուծման։

Պատերազմից հետո Տեր-Պետրոսյանը կրկին հանդես եկավ «Պատերազմ, թե՞ խաղաղություն. լրջանալու պահը» վերնագրով՝ փաստացի վերադառնալով իր 1997 թվականի հիմնարար գաղափարին։ 

Այստեղ պատմությունը ստեղծում է անսովոր զուգահեռ։

• 1997 - նա զգուշացնում էր, որ չկարգավորված հակամարտությունը վտանգավոր է։
• 2017 - նա ասում էր՝ խաղաղություն հիմա, ոչ թե աղետից հետո։
• 2020  - պատերազմը տեղի ունեցավ։

 

2023․ ՎԵՐՋՆԱԿԱՆ ԱՀԱԶԱՆԳԸ

2023 թվականի սեպտեմբերին Արցախի հայ բնակչության զանգվածային տեղահանությունը և Արցախի հայկական իշխանության փաստացի ավարտը Ղարաբաղյան հակամարտության պատմության մեջ ստեղծեցին մի նոր իրավիճակ։

Այդ պահից Տեր-Պետրոսյանի նախկին նախազգուշացումները այլևս հնարավոր չէր քննարկել միայն որպես անցյալի քաղաքական վեճ։

• 1997-ին նա հարցնում էր՝ ինչպե՞ս պահել Ղարաբաղը հայկական։
• 2017-ին զգուշացնում էր՝ խաղաղություն հիմա, ոչ թե աղետից հետո։
• 2023-ին արդեն տեղի էր ունեցել աղետը։

Եվ հենց այս կետում նրա քաղաքական ժառանգությունը ստանում է իր ամենածանր պատմական նշանակությունը։

ԼԵՎՈՆ ՏԵՐ-ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸ՝ ՈՉ ԹԵ ՊԱՐԶԱՊԵՍ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԳՈՐԾԻՉ, ԱՅԼ ՊԵՏԱԿԱՆ ՄՏԱԾՈՂ

Տեր-Պետրոսյանի նկատմամբ կարելի է ունենալ տարբեր քաղաքական հայացքներ։
Կարելի է վիճարկել նրա որոշումները։ Կարելի է չհամաձայնել նրա առաջարկած կարգավորման տարբերակների հետ։ Բայց մի բան անարդար կլինի ժխտել։

Նա Ղարաբաղյան խնդիրը առաջիններից մեկը Հայաստանում դիտարկեց ոչ թե որպես հավերժական պատերազմի առարկա, այլ որպես պետական ռազմավարության խնդիր։
Նա հասկանում էր, որ հաղթանակը պետք է ամրապնդել դիվանագիտությամբ։ Հասկանում էր, որ ուժեղ բանակը անհրաժեշտ է, բայց միայն բանակով հարց լուծել հնարավոր չէ։ Հասկանում էր, որ միջազգային հանրության հետ հակասությունը չի կարող փոխարինել դիվանագիտությանը։
Եվ ամենակարևորը՝ հասկանում էր, որ պետական գործչի պարտականությունը երբեմն ժողովրդին ասելն է այն, ինչը նա չի ուզում լսել։

Այդ պատճառով էլ նրա 1997 թվականի խոսքերը այսօր պետք է կարդալ այլ աչքով։
Ոչ թե որպես պարտված քաղաքական գործչի ինքնարդարացում։
Ոչ թե որպես իշխանությունը կորցրած նախագահի բացատրություն։
Այլ որպես պետական մտածողության փաստաթուղթ, որը պետք է ուսումնասիրել անկախ նրանից՝ համաձայն ենք դրա բոլոր դրույթների հետ, թե ոչ։
Եվ գուցե հենց այստեղ է Լևոն Տեր-Պետրոսյանի բացառիկության ամենամեծ ապացույցը։
Նա կարող էր ընտրել ժողովրդահաճո ճանապարհը։
Ընտրեց դժվարը։
Կարող էր կառչել իշխանությունից։
Չկառչեց։
Կարող էր հասարակությանը խոստանալ հավերժական հաղթանակ։
Փոխարենը խոսեց փոխզիջման, ժամանակի, միջազգային հարաբերությունների և հնարավոր աղետի մասին։
Եվ այսօր, երբ պատմության առաջ կանգնած ենք արդեն 2020-ի պատերազմի ու 2023-ի Արցախի ողբերգությունից հետո, նրա այդ խոսքերը հնչում են ոչ թե որպես սովորական քաղաքական հայտարարություններ, այլ որպես ժամանակից առաջ ասված պետական նախազգուշացում։
Լևոն Տեր-Պետրոսյանի մեծությունը հենց այստեղ է։

Նա ոչ թե կանխագուշակեց ապագայի յուրաքանչյուր իրադարձություն, այլ կարողացավ ավելի վաղ, քան շատերը, տեսնել այն վտանգավոր տրամաբանությունը, որի վերջնակետը մենք հետագայում տեսանք։

Եվ պատմության մեջ պետական գործչի համար գուցե չկա ավելի ծանր ու միաժամանակ ավելի բարձր գնահատական, քան սա․ նա նախազգուշացրել էր։ Իսկ մենք բավականաչափ ուշ էինք լսել։

Իսկ ինչ կլիներ, եթե մենք լսեինք Լևոն Տեր-Պետրոսյանին… Թողնում եմ ձեզ՝ ձեր ամենաերջանիկ պատկերացման հետ։
Արցախի կարոտով…

ՀԱԿ վարչության անդամ
Թելման Պետրոսյան

Շարունակելի