Թելման Պետրոսյան. ՆԱԽԱԳԱՀԸ (մաս 14)
Սկիզբը՝ այստեղ
Լուսանկարում՝ Հայաստանի Առաջին նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանը և Մեծ Բրիտանիայի վարչապետ Ջոն Մեյջորը:
ՆԱԽԱԳԱՀԸ
ՄԱՍ XIV — ՆԱԽԱԳԱՀԸ ԵՎ ԵՎՐՈՊԱՆ
Իրավունքի, ժողովրդավարության և պետական մտածողության ճանապարհը
Ֆրանսիայի հետ Հայաստանի հարաբերություններին մենք արդեն ծավալուն անդրադարձել ենք 12-րդ մասում, իսկ ԵԱՀԿ-ն և Ղարաբաղյան բանակցությունների միջազգային հարթակն արդեն քննարկել ենք նախորդ մասերում։ Ուստի այստեղ դրանց կրկնությանը չենք անդրադառնա։
Այս մասը պետք է սկսել մեկ այլ հարցից.
Ի՞նչպիսի պետություն էր ցանկանում կառուցել Լևոն Տեր-Պետրոսյանը անկախ Հայաստանի համար։
Որովհետև անկախությունը միայն դրոշը, զինանշանը և պետական սահմանը չեն։
Անկախությունը նաև օրենքի իշխանությունն է, պետական հաստատությունների կայացումը, քաղաքացու իրավունքների պաշտպանությունը և այնպիսի պետական համակարգի ստեղծումը, որը կարող է գոյատևել նույնիսկ իր հիմնադիրների քաղաքական կյանքից հետո։
Եվ հենց այս տեսանկյունից է հետաքրքիր ուսումնասիրել Տեր-Պետրոսյանի նախագահության տարիների եվրոպական ուղղությունը։
ԵՎՐՈՊԱՆ՝ ՈՉ ՄԻԱՅՆ ԱՇԽԱՐՀԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ
1991 թվականին անկախացած Հայաստանը դուրս էր եկել մի համակարգից, որի քաղաքական և իրավական տրամաբանությունը տասնամյակներ շարունակ հիմնված էր Խորհրդային Միության պետական կառուցվածքի վրա։
Այժմ անհրաժեշտ էր ստեղծել ուրիշ համակարգ։
Պետք էր ձևավորել սեփական օրենսդրություն, պետական կառավարման մեխանիզմներ, դատական համակարգ, սահմանադրական կարգ և մարդու իրավունքների պաշտպանության գործիքներ։
Այս անցումը չէր կարող կատարվել մեկ օրում։
Եվրոպական կառույցների հետ համագործակցությունն այդ ճանապարհին դարձավ Հայաստանի համար կարևոր արտաքին հենարաններից մեկը։
1996 թվականին Հայաստանը ստացավ Եվրոպայի Խորհրդի հատուկ հյուրի կարգավիճակ, ինչը նշանակում էր, որ երկիրն արդեն ներգրավվում էր կազմակերպության խորհրդարանական և միջկառավարական աշխատանքներում։ Եվրոպայի Խորհրդի փաստաթղթերը ցույց են տալիս, որ այդ ժամանակ Հայաստանը մասնակցում էր տարբեր համագործակցության ծրագրերի և սկսում էր ավելի խոր կապեր հաստատել եվրոպական իրավական համակարգի հետ։
Սա, առաջին հայացքից, կարող է թվալ զուտ դիվանագիտական տեխնիկական գործընթաց։
Բայց իրականում դրա տակ ավելի մեծ փոփոխություն էր տեղի ունենում։
Հայաստանը փորձում էր խորհրդային պետական մտածողությունից անցնել եվրոպական իրավաքաղաքական չափանիշների։
ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ՝ ՕՐԵՆՔԻ ՎՐԱ
Տեր-Պետրոսյանի քաղաքական մտածողության մեջ առանձնահատուկ տեղ ուներ պետականության գաղափարը։ Նա գիտնական էր՝ պատմաբան, և պատմաբանի համար պետությունը միայն իշխանության մարմին չէ։ Պետությունը ինստիտուտ է։ Այն պետք է կարողանա գոյատևել անհատից անկախ։
Այս մոտեցումն է, որ առանձնացնում է պետական գործչին սովորական քաղաքական գործչից։
Քաղաքական գործիչը կարող է մտածել՝ ինչ անել այսօր։ Պետական գործիչը պարտավոր է մտածել՝ ինչ կմնա վաղը։
Անկախ Հայաստանի առաջին տարիներին ստեղծվող պետական համակարգը հենց այդ երկարաժամկետ խնդրի պատասխանն էր։
- Նախագահական ինստիտուտ։
- Կառավարություն։
- Խորհրդարան։
- Դատարաններ։
- Կենտրոնական բանկ։
- Դիվանագիտական ծառայություն։
- Զինված ուժեր։
- Տեղական ինքնակառավարում։
Այս համակարգերը պետք էր ոչ միայն ստեղծել, այլև սովորեցնել աշխատել որպես մեկ պետություն։
Եվ դա տեղի էր ունենում պատերազմի, տնտեսական ճգնաժամի և սոցիալական ծանր պայմանների միջավայրում։
1995․ ՍԱՀՄԱՆԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆ
Այս ճանապարհի կարևորագույն հանգրվանը 1995 թվականի Սահմանադրությունն էր։
1995 թվականի հուլիսի 5-ին Հայաստանում անցկացվեց հանրաքվե, որով ընդունվեց Հայաստանի Հանրապետության առաջին Սահմանադրությունը։
Սա անկախ Հայաստանի պետականության պատմության հիմնարար իրադարձություններից էր։
Եթե 1991 թվականի Անկախության հռչակագիրը կարելի է դիտարկել որպես անկախ պետականության քաղաքական և իրավական սկզբնավորման փաստաթուղթ, ապա 1995 թվականի Սահմանադրությունը դարձավ այդ պետականության ինստիտուցիոնալ հիմքը։
Այն ամրագրում էր Հայաստանի Հանրապետությունը որպես ինքնիշխան, ժողովրդավարական և սոցիալական պետություն։
Այստեղ արդեն մենք տեսնում ենք Տեր-Պետրոսյանի նախագահության տարիների գլխավոր խնդիրը։
ԽՍՀՄ-ից դուրս գալը մեկ բան էր։ Հայաստանի Հանրապետություն կառուցելը՝ բոլորովին այլ բան։
ԵՎՐՈՊԱԿԱՆ ՉԱՓԱՆԻՇՆԵՐԻ ՀԵՏ ՄԵՐՁԵՑՈՒՄԸ
Հայաստանի եվրոպական ուղղությունը հատկապես կարևոր էր մարդու իրավունքների և իրավական պետության տեսանկյունից։
Եվրոպայի Խորհուրդը հետխորհրդային երկրների համար միայն քաղաքական ակումբ չէր։
Այն իրավական չափանիշների համակարգ էր։
Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիան, Եվրոպական դատարանը, ժողովրդավարական կառավարման չափանիշները և իրավական պետության սկզբունքները աստիճանաբար ձևավորում էին այն միջավայրը, որի հետ Հայաստանը պետք է համադրեր սեփական պետական համակարգը։
Տեր-Պետրոսյանի իշխանության տարիներին Հայաստանը քայլ առ քայլ մտնում էր եվրոպական կառույցների հետ համագործակցության համակարգ։ Այս ճանապարհը հեշտ չէր:
ԵՎՐՈՊԱՆ ԵՎ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ
Եվրոպական ուղղությունը միայն քաղաքականություն չէր։
Անկախ Հայաստանի համար կենսական նշանակություն ուներ տնտեսական կապերի ստեղծումը։
Խորհրդային տնտեսական համակարգի փլուզումը Հայաստանին զրկել էր նախկին արտադրական շղթաների մեծ մասից։
Գործարանները փակվում էին։ Գործազրկությունը աճում էր։ Էներգետիկ ճգնաժամը ծանրացնում էր հասարակության վիճակը։ Այս պայմաններում Հայաստանը պետք է բացվեր արտաքին աշխարհի առաջ։
1996 թվականի ապրիլի 22-ին Լյուքսեմբուրգում Հայաստանի և Եվրոպական համայնքների միջև ստորագրվեց Գործընկերության և համագործակցության համաձայնագիրը։
Այն արդեն հաջորդ տարիներին դարձավ Հայաստանի և եվրոպական կառույցների հարաբերությունների կարևոր իրավական հիմքերից մեկը։ Սա ևս մեկ անգամ ցույց է տալիս, թե որքան արագ էր նորանկախ Հայաստանը փորձում մտնել միջազգային տնտեսական և քաղաքական համակարգ։
1991 թվականից ընդամենը հինգ տարի անց Հայաստանը արդեն ուներ եվրոպական համայնքի հետ հարաբերությունները կարգավորող լայնածավալ պայմանագիր։
ՏԵՐ-ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ԵՎՐՈՊԱԿԱՆ ԸՆԿԱԼՈՒՄԸ
Տեր-Պետրոսյանին հասկանալու համար կարևոր է նաև նրա գիտական աշխարհը։
Նա քաղաքականություն մտավ ոչ թե որպես դասական կուսակցական գործիչ, այլ որպես գիտնական, որը երկար տարիներ զբաղվել էր Հայաստանի և Մերձավոր Արևելքի պատմությամբ։
Պատմաբանի մտածողությունը քաղաքականության մեջ երբեմն դրսևորվում է շատ պարզ ձևով։
Նա սովոր է տեսնել ոչ միայն իրադարձությունը, այլև դրա պատճառը։
Ոչ միայն այսօրվա որոշումը, այլև դրա հետևանքը։
Ոչ միայն ժողովրդի ցանկությունը, այլև պետության հնարավորությունը։
Եվ հենց այստեղ է Տեր-Պետրոսյանի քաղաքական կերպարի ամենահետաքրքիր կողմերից մեկը։
Նա Հայաստանի ապագան փորձում էր կապել ժամանակակից պետականության հետ։
Ոչ թե անցյալի կրկնության, այլ պետության արդիականացման։
Հայաստանը պետք է ունենար սեփական ազգային ինքնությունը, բայց միաժամանակ կարողանար գործել ժամանակակից միջազգային համակարգի կանոններով։
Սա շատ բարդ հավասարակշռություն էր։
ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ՝ ՈՐՊԵՍ ԴԱՏԱՎՈՐ
Այսօր, երբ արդեն տասնամյակներ են անցել անկախության առաջին տարիներից, հնարավոր է այդ ժամանակաշրջանին նայել ավելի սառնասրտորեն։
Այն ժամանակվա քաղաքական պայքարը լի էր հակասություններով։
Կային սխալներ։
Կային ծանր որոշումներ։
Կային հասարակական դժգոհություններ։
Կային նաև այնպիսի գործընթացներ, որոնք հետագայում դարձան Հայաստանի քաղաքական պատմության ամենացավոտ էջերից։
Բայց պատմական ուսումնասիրության խնդիրն այն չէ, որ որևէ քաղաքական գործչի համար կազմի միայն մեղադրական կամ միայն փառաբանական տեքստ։ Պատմության խնդիրն է հասկանալ՝ ինչ էր կառուցվում այդ ժամանակ։
Եվ այստեղ Տեր-Պետրոսյանի նախագահության տարիների ամենամեծ առժանիքներից մեկը հենց պետականության ինստիտուցիոնալ ձևավորման մեջ է։
Նա դարձավ այն սերնդի առաջնորդը, որի առջև առաջին անգամ դրվեց մի հարց, որին նախկինում Հայաստանը որպես անկախ պետություն չէր պատասխանել.
ինչպիսի՞ն պետք է լինի ժամանակակից Հայաստանի Հանրապետությունը։
Այս հարցի պատասխանը գրվում էր ոչ միայն նախագահի ելույթներում։
Այն գրվում էր Սահմանադրության մեջ։
Պետական ինստիտուտների մեջ։
Միջազգային պայմանագրերի մեջ։
Դիվանագիտական հարաբերությունների մեջ։
Եվ ամենակարևորը՝ անկախ պետության քաղաքական մշակույթի ձևավորման մեջ։
ԵՎ ՎԵՐՋՈՒՄ
Լևոն Տեր-Պետրոսյանի նախագահության տարիները կարելի է գնահատել տարբեր տեսանկյուններից։
Կարելի է քննադատել նրա որոշումները։ Կարելի է վիճել նրա քաղաքական հայացքների շուրջ։
Կարելի է տարբեր կերպ գնահատել 1990-ականների իշխանության գործունեությունը։
Բայց մի բան անտեսել հնարավոր չէ։
Նա ղեկավարեց Հայաստանը այն պահին, երբ Հայաստանը դեռևս պետք էր ստեղծել։
Եվ այդ ստեղծման մեջ Եվրոպան նրա համար պարզապես աշխարհագրական ուղղություն չէր։
Եվրոպան նաև պետության արդիականացման չափանիշ էր։
Իրավունք։
Ժողովրդավարություն։
Ինստիտուտներ։
Մարդու իրավունքներ։
Միջազգային համագործակցություն։
Եվ հենց այս պատճառով Առաջին նախագահի եվրոպական քաղաքականությունը պետք է դիտարկել ոչ թե առանձին դիվանագիտական դրվագների հավաքածու, այլ անկախ Հայաստանի պետականաշինության ընդհանուր պատմության մեջ։
Լևոն Տեր-Պետրոսյանը կարող է ունենալ բազմաթիվ քաղաքական գնահատականներ։
Բայց նրա պատմական տեղը որոշվում է նաև մեկ այլ փաստով. նա այն նախագահն էր, որի օրոք Հայաստանը սկսեց սովորել ապրել ոչ թե որպես կայսրության մաս, այլ որպես ինքնուրույն պետություն՝ աշխարհի հետ խոսելու սեփական ձայնով։
ՀԱԿ վարչության անդամ
Թելման Պետրոսյան
Շարունակելի
Լևոն Տեր-Պետրոսյանի այցը Մեծ Բրիտանիա. Հայաստանի Հանրապետության Առաջին նախագահն այցելում է Բուքինգհեմյան պալատ։ Այստեղ կայանում է նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի և Մեծ Բրիտանիայի և Հյուսիսային Իռլանդիայի Միացյալ Թագավորության թագուհի Եղիսաբեթ երկրորդի հանդիպումը։