Թելման Պետրոսյան. ՆԱԽԱԳԱՀԸ (մաս 12, տեսանյութեր)

Սկիզբը՝ այստեղ

ՆԱԽԱԳԱՀԸ

«ՄԱՍ XII — ՆԱԽԱԳԱՀԸ ԵՎ ԱՐԵՎՄՏՅԱՆ ԱՇԽԱՐՀԸ

Ֆրանսիա, Ամերիկա և նորանկախ Հայաստանի դիվանագիտական ծնունդը

Հայաստանի անկախությունը հռչակելուց հետո ամենադժվար խնդիրը միայն սեփական պետական կառույցներ ստեղծելը չէր։ Նոր պետությունը պետք է ճանաչվեր աշխարհում, հաստատեր դիվանագիտական հարաբերություններ, ձևավորեր միջազգային հեղինակություն և կարողանար իր շահերը ներկայացնել այնպիսի միջավայրում, որտեղ Հայաստանը չուներ ո՛չ տնտեսական, ո՛չ ռազմական, ո՛չ էլ աշխարհաքաղաքական մեծ կշիռ։

Այս տեսանկյունից Լևոն Տեր-Պետրոսյանի նախագահության տարիները պետք է դիտարկել նաև որպես Հայաստանի արտաքին քաղաքականության հիմնադրման շրջան։

Եվ այստեղ առաջին կարևոր փաստն այն է, որ արևմտյան ուղղությունը Հայաստանի համար սկսվեց դեռևս անկախության վերջնական հռչակումից առաջ։

ՖՐԱՆՍԻԱ․ ԱՆԿԱԽՈՒԹՅԱՆ ԱՌԱՋԻՆ ԴԻՎԱՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ՀԵՆԱՐԱՆՆԵՐԻՑ

Ֆրանսիայի և նորանկախ Հայաստանի հարաբերությունների պատմությունը շատ ավելի վաղ է սկսվում, քան երբեմն ներկայացվում է։

Ֆրանսիայի պետական փաստաթղթերի համաձայն՝ երկկողմ հարաբերությունները գործնականորեն սկսեցին զարգանալ դեռևս 1991 թվականի սկզբից։ Նույն տարվա մայիսին Լևոն Տեր-Պետրոսյանը այցելեց Ֆրանսիա, և այցի արդյունքում ստորագրվեց հարաբերությունների զարգացման վերաբերյալ փաստաթուղթ։

Իսկ 1991 թվականի դեկտեմբերի 31-ին Ֆրանսիան, Եվրոպական համայնքի գործընկերների հետ, պաշտոնապես ճանաչեց Հայաստանի Հանրապետության անկախությունը։ Ֆրանսիայի կառավարությունը այդ որոշումը կապում էր 1991 թվականի սեպտեմբերի 21-ի հանրաքվեում հայ ժողովրդի արտահայտած կամքի և նոր հայկական իշխանությունների՝ ժողովրդավարության, մարդու իրավունքների, միջազգային իրավունքի և խաղաղ կարգավորման սկզբունքներին ստանձնած պարտավորությունների հետ։

Այսինքն՝ անկախ Հայաստանի առաջին իսկ ամիսներին Տեր-Պետրոսյանի իշխանությունը փորձում էր Հայաստանը ներկայացնել ոչ թե որպես նախկին խորհրդային հանրապետություն, որը պարզապես դուրս էր եկել ԽՍՀՄ-ից, այլ որպես նոր միջազգային իրավական սուբյեկտ։

Իսկ 1993 թվականի մարտին Տեր-Պետրոսյանի Ֆրանսիա կատարած այցի ժամանակ ստորագրվեց Հայաստանի և Ֆրանսիայի միջև համաձայնագիր՝ փոխըմբռնման, բարեկամության և համագործակցության մասին։ Ֆրանսիայի Ազգային ժողովի փաստաթղթերում այն ներկայացվում էր որպես երկու երկրների հարաբերությունների արագ զարգացման կարևոր քայլ։

Այս ամենը կատարվում էր այն ժամանակ, երբ Հայաստանը գտնվում էր պատերազմի, շրջափակման, էներգետիկ ճգնաժամի և տնտեսական փլուզման պայմաններում։ Ու հենց այստեղ է երևում Տեր-Պետրոսյանի արտաքին քաղաքականության կարևոր կողմերից մեկը․ նա փորձում էր դիվանագիտությունը վերածել պետության գոյատևման գործիքի։

ՖՐԱՆՍԻԱՆ ՄԻԱՅՆ «ԲԱՐԵԿԱՄ ԵՐԿԻՐ» ՉԷՐ

Ֆրանսիայի հետ հարաբերությունները կառուցվում էին միաժամանակ մի քանի ուղղությամբ՝ քաղաքական, տնտեսական, մշակութային և հումանիտար։

Ֆրանսիայի խորհրդարանական փաստաթղթերը հատուկ ընդգծում էին, որ Հայաստանի համար այդ տարիներին իրավիճակը ծայրահեղ ծանր էր․ պատերազմը, շրջափակումը, էներգետիկ խնդիրները և 1988 թվականի երկրաշարժի հետևանքները շարունակում էին ծանր ազդեցություն ունենալ երկրի վրա։ Ֆրանսիան այդ պայմաններում իր համագործակցությունը դիտարկում էր որպես աջակցություն նորանկախ հանրապետության վերականգնմանը։

1995 թվականին ստորագրվեց նաև Հայաստանի և Ֆրանսիայի միջև մշակութային, գիտական և տեխնիկական համագործակցության համաձայնագիր։

1996 թվականի հունիսին Տեր-Պետրոսյանը պաշտոնական այցով կրկին Ֆրանսիայում էր։ Ֆրանսիայի նախագահ Ժակ Շիրակը Ելիսեյան պալատում նրան ընդունելիս Հայաստանի և Ֆրանսիայի հարաբերությունները ներկայացրեց որպես պատմականորեն խոր կապերի շարունակություն և բացահայտորեն շեշտեց Հայաստանի ընտրած՝ իրավունքի, ժողովրդավարության և բաց տնտեսության ուղին։

Շիրակի խոսքում առանձնահատուկ կարևոր է մեկ միտք․ նա Տեր-Պետրոսյանին դիմում էր ոչ միայն որպես նորանկախ պետության նախագահի, այլև որպես «հազարամյա Հայաստանի» ներկայացուցչի։ Սա դիվանագիտական լեզվով ասված բավական ուժեղ գնահատական էր։

Եվ այստեղ ես ուզում եմ կանգ առնել։

Տեր-Պետրոսյանի համար արտաքին քաղաքականությունը, կարծես, ուներ երկու մակարդակ։

Առաջինը՝ Հայաստանի Հանրապետությունը՝ որպես ժամանակակից պետություն։

Երկրորդը՝ Հայաստանը՝ որպես հազարամյակների պատմություն ունեցող ժողովուրդ։

Եվ նրա դիվանագիտության ուժը հենց այս երկու մակարդակները միավորելու փորձի մեջ էր։

ՖՐԱՆՍԻԱՅՈՒՄ ՆԱԽԱԳԱՀԸ՝ ՈՐՊԵՍ ԳԻՏՆԱԿԱՆ

1996 թվականի հունիսյան այցի ընթացքում տեղի ունեցավ ևս մի խորհրդանշական իրադարձություն։

Փարիզի Ազգային գրադարանում կազմակերպված ցուցահանդեսի բացմանը Տեր-Պետրոսյանը կրկին հայտնվեց ոչ միայն որպես պետության ղեկավար, այլև որպես գիտնական և հայագետ։ Ժամանակի ֆրանսիական մամուլը հատուկ ընդգծում էր նրա գիտական անցյալը՝ Մատենադարանի հետ կապը ևԱսորագիտություն ոլորտում մասնագիտացումը։

Այս դրվագը, իմ կարծիքով, շատ կարևոր է նրա կերպարը հասկանալու համար։ Նա Ֆրանսիա չէր գնում միայն որպես քաղաքական գործիչ։ Նա այնտեղ ներկայացնում էր նաև հայկական գիտական և մշակութային ժառանգությունը։

Եվ սա առանձնահատուկ նշանակություն ուներ․ նորանկախ Հայաստանը աշխարհին ներկայանում էր ոչ միայն պատերազմի և Ղարաբաղյան հակամարտության միջոցով, այլև գիտությամբ, մշակույթով, պատմությամբ և քաղաքակրթական ժառանգությամբ։

ԱՄԵՐԻԿԱ․ ՆՈՐ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՁԵՎԱՎՈՐՈՒՄԸ

ԱՄՆ-ի հետ հարաբերությունները ևս ձևավորվեցին անկախության առաջին իսկ օրերից։

Միացյալ Նահանգները Հայաստանի անկախությունը ճանաչեց 1991 թվականի դեկտեմբերի 25-ին, իսկ Երևանում ԱՄՆ դեսպանատունը բացվեց 1992 թվականի փետրվարին։ Սա նորանկախ Հայաստանի համար բացառիկ կարևոր իրադարձություն էր։ ԱՄՆ-ը պարզապես ևս մեկ պետություն չէր, որը ճանաչեց Հայաստանը։

Սառը պատերազմի ավարտից հետո Վաշինգտոնը սկսում էր նոր հարաբերություններ կառուցել նախկին Խորհրդային Միության տարածքում ձևավորված պետությունների հետ, իսկ Հայաստանը փորձում էր այդ նոր համակարգում գտնել իր տեղը։

1992 թվականի փետրվարին ԱՄՆ պետքարտուղար Ջեյմս Բեյքերը այցելեց Երևան և հանդիպեց Տեր-Պետրոսյանի հետ։ Այդ այցը տեղի էր ունենում Հայաստանի միջազգային ճանաչման և նոր դիվանագիտական հարաբերությունների ձևավորման ամենասկզբնական փուլում։

ԱՄԵՐԻԿԱՆ ՈՉ ՄԻԱՅՆ ԴԻՎԱՆԱԳԻՏԱԿԱՆ, ԱՅԼԵՎ ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ԳՈՐԾԸՆԿԵՐ

1992 թվականի հոկտեմբերին ԱՄՆ Կոնգրեսը ընդունեց FREEDOM Support Act-ը, որի շրջանակներում Հայաստանին տրամադրվեց զգալի մարդասիրական և տեխնիկական աջակցություն։

ԱՄՆ Պետդեպարտամենտի 1996 թվականի պաշտոնական տեղեկության համաձայն՝ այդ պահի դրությամբ Հայաստանին արդեն տրամադրվել էր մոտ 500 միլիոն դոլարի մարդասիրական և տեխնիկական օգնություն։ Այս օգնությունը հատկապես կարևոր էր այն տարիներին, երբ Հայաստանը դեռևս գտնվում էր էներգետիկ ճգնաժամի և շրջափակման պայմաններում։

Ամերիկյան ծրագրերը ներառում էին ոչ միայն հումանիտար օգնություն, այլև տնտեսական բարեփոխումներ, էներգետիկ ոլորտ, գյուղատնտեսություն, կրթություն և պետական կառավարման տարբեր ուղղություններ։

ԱՄՆ կառավարության փաստաթղթերը ցույց են տալիս, որ 1996 թվականին հատուկ ուշադրություն էր դարձվում նաև ժողովրդավարական ինստիտուտների, անկախ դատական համակարգի, ազատ ընտրությունների և անկախ մամուլի զարգացմանը։

Այսինքն՝ ԱՄՆ-ի հետ ձևավորվող հարաբերությունը միայն «օգնություն ստանալու» հարաբերություն չէր։ Այն աստիճանաբար դառնում էր նոր պետական համակարգի վերափոխման արտաքին աջակցություն։

1994․ ՏԵՐ-ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸ ՎԱՇԻՆԳՏՈՆՈՒՄ

1994 թվականի օգոստոսին Լևոն Տեր-Պետրոսյանը կատարեց իր առաջին պաշտոնական այցը Միացյալ Նահանգներ՝ հանդիպելով նախագահ Բիլ Քլինթոնի հետ։ Ամերիկյան մամուլը այցը ներկայացնում էր որպես տնտեսական կապերի ամրապնդման և ներդրումներ ներգրավելու առաքելություն։

Բայց այցը տեղի էր ունենում նաև Ղարաբաղյան պատերազմի ամենակարևոր փուլերից մեկում։

Տեր-Պետրոսյանը Վաշինգտոնում խոսում էր հրադադարի պահպանման և խաղաղապահ մեխանիզմի անհրաժեշտության մասին։ Նա կողմ էր ռուսական ուժերի հնարավոր ներգրավմանը՝ միջազգային վերահսկողության պայմաններում։ Քլինթոնը ևս հայտարարեց, որ ԱՄՆ-ը չի առարկի ռուսական ուժերի մասնակցությանը, եթե կողմերը համաձայնեն և գոյություն ունենան հստակ միջազգային վերահսկողության երաշխիքներ։

Այս փաստը շատ կարևոր է։ Որովհետև այն ցույց է տալիս, որ Տեր-Պետրոսյանի արտաքին քաղաքականությունը հնարավոր չէ ներկայացնել պարզունակ «Արևմուտք ընդդեմ Ռուսաստան» սխեմայով։

Նա կարող էր Վաշինգտոնում խոսել Ռուսաստանի մասնակցությամբ խաղաղապահ մեխանիզմի մասին, իսկ միաժամանակ ամրապնդել Հայաստանի հարաբերությունները ԱՄՆ-ի և Եվրոպայի հետ։ Սա հենց հավասարակշռված դիվանագիտության տրամաբանությունն էր։

ՄԻՆՍԿԻ ԽՈՒՄԲԸ․ ԱՄԵՐԻԿԱ, ՖՐԱՆՍԻԱ ԵՎ ՌՈՒՍԱՍՏԱՆ՝ ՄԵԿ ՍԵՂԱՆԻ ՇՈՒՐՋ

Ղարաբաղյան հարցի կարգավորման միջազգային մեխանիզմում այս երեք երկրների դերակատարությունը հետագայում դարձավ առանցքային։

1992 թվականին ստեղծվեց ԵԱՀԽ-ի Մինսկի գործընթացը, իսկ 1994 թվականի Բուդապեշտի գագաթնաժողովում ձևավորվեց Մինսկի խումբը։ Հետագայում դրա համանախագահող երկրները դարձան Ռուսաստանը, Ֆրանսիան և ԱՄՆ-ը։

Սա նշանակում էր, որ Հայաստանի համար Ղարաբաղյան խնդիրը այլևս միայն Երևանի և Բաքվի միջև հակամարտություն չէր։ Այն վերածվել էր միջազգային դիվանագիտության կենտրոնական խնդիրներից մեկի։

Եվ այստեղ Տեր-Պետրոսյանի նախագահության կարևորագույն ձեռքբերումներից մեկը կարելի է տեսնել հենց այս համատեքստում․ Հայաստանը կարողացավ իր անվտանգության գլխավոր խնդիրը տեղափոխել միջազգային բանակցային հարթակ։

ԱՄՆ-ԱԴՐԲԵՋԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՄԱՏԵՔՍՏԸ

Ամերիկյան քաղաքականության մեջ Հայաստանի համար կարևոր էր նաև 1992 թվականի «Freedom Support Act»-ի 907-րդ հոդվածը:

Այն սահմանափակում էր ԱՄՆ կառավարության ուղղակի օգնությունը Ադրբեջանին այնքան ժամանակ, քանի դեռ ԱՄՆ նախագահը չէր արձանագրել, որ Ադրբեջանը դադարեցրել է Հայաստանի և Լեռնային Ղարաբաղի դեմ շրջափակումն ու ուժի կիրառումը։

Սա արդեն ոչ թե խորհրդանշական, այլ կոնկրետ քաղաքական գործիք էր։

ԵՎՐՈՊԱՆ՝ ՈՐՊԵՍ ՀԱՋՈՐԴ ՀԱՐԹԱԿ

1996 թվականին Եվրոպայի կառույցները փորձում էին Հայաստանը ներառել Հարավային Կովկասի ընդհանուր քաղաքական ռազմավարության մեջ։

Նույն տարվա մայիսին Եվրոպայի խորհրդի նախարարների կոմիտեն աջակցեց Հայաստանի՝ Եվրոպայի խորհրդին անդամակցության գործընթացի առաջմղմանը։

Այսինքն՝ Տեր-Պետրոսյանի նախագահության վերջին տարիներին Հայաստանը աստիճանաբար դուրս էր գալիս նախկին խորհրդային տարածքի նեղ շրջանակից և մտնում եվրոպական քաղաքական ու իրավական համակարգերի հետ ավելի խոր հարաբերությունների մեջ։

Ի՞ՆՉ ԷՐ ԱՆՈՒՄ ՏԵՐ-ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸ

Եթե ամբողջ պատկերը մեկտեղենք, ապա 1991–1997 թվականների արտաքին քաղաքականությունը կարելի է պատկերացնել որպես մի քանի ուղղությունների միաժամանակյա կառուցում։

Ռուսաստան՝ անվտանգության և տարածաշրջանային իրողությունների հաշվարկ։

ԱՄՆ՝ տնտեսական, հումանիտար և ժողովրդավարական համագործակցություն։

Ֆրանսիա՝ քաղաքական, մշակութային և տնտեսական առանձնահատուկ կապ։

Եվրոպա՝ միջազգային իրավական և ինստիտուցիոնալ ինտեգրում։

ԵԱՀԿ՝ Ղարաբաղյան հարցի բանակցային հարթակ։

Եվ ամենակարևորը՝ այս ուղղությունները իրար չէին հակասում այնքան, որքան այսօր հաճախ փորձում ենք պատկերացնել։

Տեր-Պետրոսյանի քաղաքականության հիմքում, իմ գնահատմամբ, հենց բազմավեկտորության և պետական շահի հաշվարկն էր։ Նա չէր փորձում Հայաստանը դարձնել որևէ մեկի արբանյակը։

Նա փորձում էր փոքր և պատերազմի մեջ գտնվող պետության համար ստեղծել այնպիսի միջազգային միջավայր, որտեղ Հայաստանը կարող էր շնչել, բանակցել, օգնություն ստանալ, ներդրումներ ներգրավել և պաշտպանել իր շահերը։

Եվ գուցե հենց սա է առաջին նախագահի արտաքին քաղաքական ժառանգության ամենակարևոր կողմը։

Նա իշխանության եկավ մի երկրում, որը նոր էր դուրս եկել Խորհրդային Միությունից։ Բայց հրաժարական տվեց մի Հայաստանիում, որն արդեն ուներ ԱՄՆ-ի հետ դիվանագիտական հարաբերություններ, Ֆրանսիայի հետ ամուր քաղաքական և մշակութային կապեր, եվրոպական կառույցների հետ խորացող հարաբերություններ, ԵԱՀԿ-ի շրջանակում Ղարաբաղյան բանակցային գործընթաց և միջազգային ճանաչված պետության կարգավիճակ։

Եվ սա, անկախ քաղաքական համակրանքից կամ հակակրանքից, արդեն պատմական փաստերի մակարդակի խոսակցություն է։

Լևոն Տեր-Պետրոսյանը պարզապես չէր փորձում աշխարհին ներկայացնել Հայաստանը։ Նա փորձում էր Հայաստանին տեղ տալ աշխարհում։ Եվ նորանկախ երկրի համար սա երբեմն նույնքան կարևոր էր, որքան բանակը կամ տնտեսությունը։ Որովհետև 1991-ին Հայաստանը միայն անկախություն էր ձեռք բերել։

Պետություն դառնալու ճանապարհը դեռ նոր էր սկսվում։

ՀԱԿ վարչության անդամ
Թելման Պետրոսյան

Շարունակելի

Տեսանյութերը պատրաստել է Հարութ Ուլոյանը