Թելման Պետրոսյան. ՆԱԽԱԳԱՀԸ (մաս 13, տեսանյութ)

Սկիզբը՝ այստեղ

Լուսանկարում՝  Հայաստանում Ռուսաստանի դեսպանատունը հրապարակել է 1991 թվականի դեկտեմբերին երկրների միջև դիվանագիտական հարաբերությունների հաստատման 30 - ամյակի օրացույց ՝ ՀՀ և ՌԴ Առաջին նախագահներ Լևոն Տեր-Պետրոսյան և Բորիս Ելցին:

ՆԱԽԱԳԱՀԸ

ՄԱՍ XIII — ՆԱԽԱԳԱՀԸ ԵՎ ՌՈՒՍԱՍՏԱՆԸ

Անվտանգության, պատերազմի և պետական հաշվարկի դիվանագիտությունը

Հայաստանի Առաջին նախագահի արտաքին քաղաքականությունը հասկանալու համար անհնար է շրջանցել Ռուսաստանը։

1991 թվականին Հայաստանը անկախացավ մի աշխարհաքաղաքական տարածքում, որտեղ Խորհրդային Միության փլուզումը դեռ նոր էր տեղի ունեցել։ Հին համակարգը վերացել էր, բայց նրա ռազմաքաղաքական, տնտեսական և մարդկային կապերը մեկ օրում չէին անհետացել։
Հայաստանի համար սա հատկապես բարդ իրավիճակ էր։

Մի կողմից՝ նորանկախ պետությունը ձգտում էր հաստատել իր ինքնիշխանությունը և հարաբերություններ զարգացնել Արևմուտքի հետ։ Մյուս կողմից՝ անվտանգային իրականությունը Հայաստանին կապում էր Ռուսաստանի և նախկին խորհրդային ռազմական համակարգի հետ։

Եվ հենց այստեղ է, որ Լևոն Տեր-Պետրոսյանի քաղաքական մտածողությունը պետք է գնահատել ոչ թե այսօրվա աշխարհաքաղաքական բաժանումներով, այլ 1990-ականների իրականության մեջ։

ՌՈՒՍԱՍՏԱՆԸ՝ ՈՉ ԹԵ ԳԱՂԱՓԱՐԱԽՈՍԱԿԱՆ ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆ, ԱՅԼ ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՐԿ

Տեր-Պետրոսյանը չէր ժառանգել այնպիսի Հայաստան, որը կարող էր իրեն թույլ տալ աշխարհաքաղաքական շքեղություն։ Երկիրը պատերազմի մեջ էր։ Տնտեսությունը փլուզված էր։ Սահմանները շրջափակված էին։ Բանակը դեռ ձևավորման փուլում էր։ Իսկ Հայաստանի անմիջական հարևանությամբ Թուրքիան և Ադրբեջանը ունեին անհամեմատ ավելի մեծ տնտեսական ու ռազմական հնարավորություններ։

Այս պայմաններում Ռուսաստանի հետ հարաբերությունների պահպանումը Տեր-Պետրոսյանի համար առաջին հերթին անվտանգության հաշվարկ էր։
Եվ այդ հաշվարկի կարևորագույն ապացույցներից մեկը հետագայում ձևավորված ռազմական համագործակցության համակարգն էր։

1992 թվականի օգոստոսի 21-ին կնքվեց Ռուսաստանի զինված ուժերի՝ Հայաստանի տարածքում գտնվելու իրավական կարգավիճակի մասին պայմանագիրը, իսկ 1995 թվականի մարտի 16-ին Տեր-Պետրոսյանի և Բորիս Ելցինի օրոք ստորագրվեց ռուսական ռազմակայանի մասին առանձին պայմանագիրը։

1995 թվականի պայմանագրի նախաբանում կողմերը բացահայտորեն նշում էին, որ ռուսական ռազմակայանի ներկայությունը պետք է ծառայեր տարածաշրջանում խաղաղության և կայունության պահպանմանը, ինչպես նաև երկու պետությունների ինքնիշխանության, տարածքային ամբողջականության և անվտանգության պաշտպանությանը։

Այսօր այդ որոշումը կարելի է տարբեր կերպ գնահատել։ Բայց 1990-ականների Հայաստանի համար դրա ռազմավարական նշանակությունը հասկանալու համար պետք է հիշել ժամանակաշրջանի իրականությունը։

Հայաստանը միայնակ չէր փորձում ապահովել իր անվտանգությունը։ Նա ստեղծում էր մի համակարգ, որտեղ հայկական բանակը և ռուսական ռազմական ներկայությունը պետք է փոխլրացնեին միմյանց։

1995 թվականի պայմանագրի համաձայն՝ ռուսական ռազմակայանը, բացի Ռուսաստանի շահերի պաշտպանությունից, պետք է հայկական զինված ուժերի հետ համատեղ ապահովեր Հայաստանի անվտանգությունը նախկին ԽՍՀՄ արտաքին սահմանի հատվածում։ 

ԵՎ ԱՅՍՏԵՂ Է ՏԵՐ-ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՀԱՇՎԱՐԿԸ

Շատ ավելի հեշտ է այսօր, տարիներ անց, ասել՝ «Ռուսաստանի հետ պետք էր այսպես անել» կամ «այնպես անել»։ Բայց 1992–1995 թվականների Հայաստանի նախագահը ստիպված էր որոշումներ ընդունել այնպիսի պայմաններում, երբ սխալ հաշվարկի գինը կարող էր լինել պետության անվտանգությունը։

Նա միաժամանակ փորձում էր զարգացնել հարաբերությունները ԱՄՆ-ի, Ֆրանսիայի և Եվրոպայի հետ, իսկ Ռուսաստանի հետ կառուցում էր ռազմաքաղաքական անվտանգության համակարգ։

Սա հակասություն չէր։ Սա փոքր պետության համար բազմավեկտոր արտաքին քաղաքականության անհրաժեշտություն էր։
Եվ այստեղ է Առաջին նախագահի պետական մտածողության ուժը։ Նա չէր ասում. «Եթե Ռուսաստանի հետ հարաբերություններ ունենք, ուրեմն Արևմուտքի հետ չպետք է հարաբերություններ ունենանք»։
Եվ չէր ասում նաև հակառակը։

Նրա քաղաքականությունը շատ ավելի պրագմատիկ էր. Հայաստանի շահը պետք է լիներ հարաբերությունների կենտրոնում։

ՌՈՒՍԱԿԱՆ ԶԵՆՔԸ ԵՎ ԱՐՑԱԽՅԱՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄԸ

Ռուսաստանի հետ հարաբերությունների ամենազգայուն հարցերից մեկը ռազմական մատակարարումներն էին։

Պատերազմի ընթացքում Հայաստանի համար գոյություն ուներ ռազմական հավասարակշռության խնդիր։ Ռազմական պատմության ուսումնասիրություններում նշվում է, որ Ադրբեջանը Խորհրդային բանակի նախկին պահեստներից ստացել էր զգալիորեն ավելի մեծ զինանոց, իսկ հայկական կողմը ստիպված էր ձգտել այդ անհավասարակշռությունը նվազեցնել։ Թոմաս դե Վաալի ուսումնասիրությունը, հղում կատարելով Տեր-Պետրոսյանի հետագա վկայություններին, նշում է, որ նա զենքի հարցով գրավոր դիմումներ էր ուղարկում Բորիս Ելցինին, որն էլ դրանք փոխանցում էր Ռուսաստանի պաշտպանության նախարարությանը։

Սա ևս մեկ կարևոր դրվագ է։ Որովհետև այստեղ Տեր-Պետրոսյանի դիվանագիտությունը վերածվում էր ռազմական անվտանգության կոնկրետ քաղաքականության։ Նրա համար հետ անձնական հարաբերությունները Ելցինի հետ պարզապես արարողակարգային բարեկամություն չէին։ Դրանք պետք է ծառայեին Հայաստանի շահին։

ԵԼՑԻՆԸ ԵՎ ՏԵՐ-ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸ

Տեր-Պետրոսյանի և Ելցինի հարաբերություններում կարևոր դեր ունեին նաև անձնական վստահությունը և անմիջական շփումները։

1997 թվականի օգոստոսի 28–30-ին Տեր-Պետրոսյանը պաշտոնական այց կատարեց Մոսկվա, որտեղ հանդիպեց Ռուսաստանի նախագահ Բորիս Ելցինին։

Այցի ընթացքում երկու նախագահները քննարկեցին քաղաքական, ռազմական, ռազմավարական և տնտեսական համագործակցության ամբողջ շրջանակը։ Նրանց համատեղ հայտարարության մեջ արձանագրվեց երկու երկրների շահերի լայն համընկնումը և տարածաշրջանային խնդիրների վերաբերյալ մոտեցումների նմանությունը։ 
Եվ հաջորդ օրը տեղի ունեցավ մի իրադարձություն, որը դարձավ Տեր-Պետրոսյանի ռուսական քաղաքականության ամենակարևոր հանգրվաններից մեկը։

1997 թվականի օգոստոսի 29-ին ստորագրվեց Հայաստանի Հանրապետության և Ռուսաստանի Դաշնության միջև Բարեկամության, համագործակցության և փոխադարձ օգնության մասին պայմանագիրը։ Այս պայմանագիրը պատահական փաստաթուղթ չէր։ Այն նախատեսում էր համագործակցություն քաղաքական, տնտեսական, ռազմական և այլ ոլորտներում, իսկ կողմերը պարտավորվում էին միջազգային հարթակում կարևոր հարցերի շուրջ համակարգել իրենց գործողությունները։ Ռուսական կողմը պայմանագիրը բնորոշեց որպես նոր «ռազմավարական գործընկերության» հիմք։ 

«ԱՎԵԼԻ ՍԵՐՏ, ՔԱՆ…»

Այդ այցի ժամանակ Տեր-Պետրոսյանի դիրքորոշումը հատկապես ուշագրավ էր։

1997 թվականի օգոստոսյան բանակցություններից հետո ռուսական մամուլը փոխանցում էր, որ Հայաստանի նախագահը պայմանագիրը գնահատում էր որպես երկու երկրների հարաբերությունների հետագա խորացման հնարավորություն՝ նույնիսկ նշելով, որ այն կարող էր հիմք դառնալ շատ սերտ միության համար։

Բայց նույն ժամանակ Տեր-Պետրոսյանը նաև ընդգծում էր, որ Հայաստանի ներսում Ռուսաստանի հետ հարաբերությունների խորացման պահանջ կար, սակայն պետական մակարդակում դրա մասին պետք էր խոսել զգուշությամբ։ 

Այս դրվագը կարևոր է նրա քաղաքական ոճը հասկանալու համար։ Նա գիտակցում էր հասարակական տրամադրությունները, բայց պետական որոշումները չէր կառուցում միայն զգացմունքների վրա։

ԱՄԵՆԱՀԶՈՐ ՓԱՍՏԱԹՈՒՂԹԸ

1997 թվականի պայմանագիրը հատկապես կարևոր էր նաև այն պատճառով, որ նախատեսում էր անվտանգության ոլորտում փոխադարձ օգնության մեխանիզմներ։

Այն ժամանակվա հաղորդագրություններում պայմանագիրը ներկայացվում էր որպես հետխորհրդային շրջանում Ռուսաստանի կողմից դաշնակցին ռազմական պաշտպանության պարտավորություն ստանձնելու բացառիկ քայլ։

Միաժամանակ պայմանագրի դրույթները նախատեսում էին նաև, որ Հայաստանի՝ ԱՊՀ-ից դուրս գտնվող պետությունների հետ սահմանների պահպանությունն իրականացվելու էր կողմերի համատեղ ջանքերով՝ համապատասխան պայմանագրերի հիման վրա։

Այսպիսով, Տեր-Պետրոսյանի նախագահության ավարտին Հայաստանի և Ռուսաստանի հարաբերությունները արդեն ուղղակի «բարեկամական» չէին։ Դրանք ստացել էին պայմանագրային, ռազմական և ռազմավարական հիմք։

ԵՎ ԱՅՍՏԵՂ ՊԵՏՔ Է ՏԱՐԲԵՐԵԼ ԵՐԿՈՒ ԲԱՆ

Ռուսաստանի հետ սերտ հարաբերությունը  չէր նշանակում Հայաստանի ինքնիշխանության վերացում։

Եթե Տեր-Պետրոսյանի քաղաքականությունը դիտարկենք ամբողջությամբ, ապա նույն ժամանակահատվածում Հայաստանը.

* դիվանագիտական հարաբերություններ էր զարգացնում ԱՄՆ-ի հետ,
* խորացնում էր կապերը Ֆրանսիայի հետ,
* ներգրավվում էր եվրոպական կառույցներում,
* մասնակցում էր ԵԱՀԿ Մինսկի գործընթացին,
* և ամրապնդում էր ռազմավարական կապերը Ռուսաստանի հետ։

Այս ամբողջ համակարգը մեկ բառով կարելի է անվանել՝ հավասարակշռություն։
Տեր-Պետրոսյանը կարծես փորձում էր անել այն, ինչը փոքր պետությունների համար ամենադժվար բաներից է՝ միաժամանակ լինել Ռուսաստանի հարևան և գործընկեր, բայց չդառնալ նրա քաղաքական կցորդը։

ՌՈՒՍԱՍՏԱՆԸ ԵՎ ՂԱՐԱԲԱՂՅԱՆ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄԸ

Ռուսաստանի դերը Ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման մեջ նույնպես առանձնահատուկ էր։

1994 թվականի հրադադարից հետո Մոսկվան դարձավ բանակցային գործընթացի կարևոր դերակատարներից մեկը։ Իսկ 1994 թվականի Բուդապեշտի գագաթնաժողովից հետո ձևավորվեց ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահության այն համակարգը, որտեղ հետագայում առանցքային դեր ստացան Ռուսաստանը, ԱՄՆ-ը և Ֆրանսիան։

Այսինքն՝ Տեր-Պետրոսյանի արտաքին քաղաքականության մեջ Ռուսաստանի հետ հարաբերությունները ոչ թե առանձնացված ուղղություն էին, այլ մտնում էին ավելի մեծ դիվանագիտական համակարգի մեջ։
Մոսկվա։
Վաշինգտոն։
Փարիզ։
Երեք տարբեր կենտրոններ։
Եվ Հայաստանի նախագահը փորձում էր Հայաստանի շահը տեղավորել այդ երեքի միջև։

ՏԵՐ-ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ՄԵԾ ՀԱՇՎԱՐԿԸ

Այս ամբողջ պատմությունը կարելի է ամփոփել մեկ հարցով։
Ինչո՞ւ էր Առաջին նախագահը Ռուսաստանի հետ այդքան սերտ հարաբերություններ կառուցում, եթե միաժամանակ ձգտում էր Հայաստանի հարաբերությունների զարգացմանը Արևմուտքի հետ։ Պատասխանը, իմ կարծիքով, պարզ է։
Որովհետև նա աշխարհաքաղաքականությունը դիտում էր ոչ թե որպես հավատարմության հարց, այլ որպես պետական շահի գործիք։

Նրա համար Ռուսաստանի հետ հարաբերությունը անհրաժեշտ էր Հայաստանի անվտանգության համար։

ԱՄՆ-ի և Եվրոպայի հետ հարաբերությունները՝ Հայաստանի միջազգային դիրքի, տնտեսական զարգացման և ժողովրդավարական համակարգի ամրապնդման համար։

Ֆրանսիայի հետ հարաբերությունները՝ նաև պատմական, մշակութային և քաղաքական առանձնահատուկ կապի պատճառով։

Եվ այս ամենը պետք էր համադրել այնպես, որ Հայաստանի Հանրապետությունը ինքնուրույն որոշումներ ընդունող պետություն մնա։ Հենց այստեղ է, որ Տեր-Պետրոսյանի կերպարը, իմ ընկալմամբ, դուրս է գալիս սովորական «արևմտամետ» կամ «ռուսամետ» պիտակների շրջանակից։

Նա առաջին հերթին հայաստանամետ պետական գործիչ էր։

ՀԱԿ վարչության անդամ
Թելման Պետրոսյան

Շարունակելի