Թելման Պետրոսյան. ՆԱԽԱԳԱՀԸ (մաս 16)

Սկիզբը՝ այստեղ

ՆԱԽԱԳԱՀԸ

ՄԱՍ XVI — ՆԱԽԱԳԱՀԸ ԵՎ ՉԻՆԱՍՏԱՆԸ

Հեռավոր Արևելքի դուռը և փոքր Հայաստանի մեծ աշխարհաքաղաքական տեսլականը
Երբ խոսում ենք անկախ Հայաստանի առաջին տարիների արտաքին քաղաքականության մասին, սովորաբար մեր հայացքը կանգ է առնում Հայաստանի անմիջական հարևանների կամ արևմտյան մեծ պետությունների վրա։

Սակայն այդ պատկերն ամբողջական չէ։

1990-ականների Հայաստանը միայն Կովկասի փոքր հանրապետություն չէր, որը փորձում էր գոյատևել պատերազմի, շրջափակման և տնտեսական ճգնաժամի պայմաններում։
Այն նաև նորանկախ պետություն էր, որը պետք է ինքն իրեն ներկայացներ ամբողջ աշխարհին։
Եվ այդ աշխարհը միայն Եվրոպան չէր այլ նաև Ասիան էր։

Հսկայական բնակչությամբ, հազարամյակների քաղաքակրթություններով, արագ փոփոխվող տնտեսություններով և նոր աշխարհակարգի ձևավորման մեջ աստիճանաբար մեծացող ազդեցությամբ։
Այդ աշխարհում առանձնահատուկ տեղ ուներ Չինաստանը։

ՉԻՆԱՍՏԱՆԸ՝ ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ ՄԻՈՒԹՅԱՆ ՓԼՈՒԶՈՒՄԻՑ ՀԵՏՈ

1991 թվականին, երբ Խորհրդային Միությունը փլուզվեց, աշխարհում տեղի էր ունենում ոչ միայն մեկ կայսրության ավարտ։
Փոխվում էր միջազգային համակարգը։ Արևելյան Եվրոպայում վերանում էին նախկին քաղաքական սահմանները։ ԽՍՀՄ-ի նախկին հանրապետությունները դառնում էին անկախ պետություններ։ Միացյալ Նահանգները վերածվում էր համաշխարհային գերիշխող ուժի։ Ռուսաստանը փորձում էր գտնել իր նոր տեղը։

Իսկ Ասիայի խորքում Չինաստանը գնում էր իր ճանապարհով։ Պեկինը չէր փլուզվել։ Չինաստանը չէր հրաժարվել իր պետական համակարգից։
Ընդհակառակը՝ այն շարունակում էր տնտեսական վերափոխումը և աստիճանաբար մեծացնում էր իր ազդեցությունը։

1991․ ՉԻՆԱՍՏԱՆԸ ՃԱՆԱՉՈՒՄ Է ՆՈՐ ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ

Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետությունը Հայաստանի անկախությունը ճանաչեց 1991 թվականի դեկտեմբերին։
Իսկ 1992 թվականի ապրիլի 6-ին երկու պետությունները պաշտոնապես հաստատեցին դիվանագիտական հարաբերությունները։

Երևանը սկսում էր դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատել աշխարհի այնպիսի պետությունների հետ, որոնց հետ խորհրդային շրջանում հարաբերությունները Հայաստանը չէր իրականացնում որպես ինքնուրույն պետություն։

Չինաստանի հետ հարաբերությունների հաստատումն այդ գործընթացի կարևոր էջերից էր։
1992 թվականի հուլիսին Երևանում բացվեց Չինաստանի դեսպանությունը, իսկ նույն թվականից Երևանում գործում էր նաև Չինաստանի առևտրատնտեսական ներկայացուցչությունը։

Այսինքն՝ հարաբերությունների առաջին իսկ փուլում շեշտը միայն քաղաքական շփման վրա չէր։
Կարևորվում էր նաև տնտեսական կապը։
Եվ դա պատահական չէր։

ԱՌԱՋԻՆ ՀԱՄԱՁԱՅՆԱԳՐԵՐԸ

1992 թվականի ընթացքում Հայաստանի և Չինաստանի միջև ձևավորվեց փաստաթղթային բավական լայն շրջանակ։ Ստորագրվեց առևտրատնտեսական համաձայնագիր։ Հետագայում՝ 1992 թվականի հուլիսին, ստորագրվեցին կապիտալ ներդրումների խրախուսման և փոխադարձ պաշտպանության, մշակույթի, կրթության, առողջապահության, սպորտի և զբոսաշրջության ոլորտներում համագործակցության, ինչպես նաև գիտատեխնիկական համագործակցության վերաբերյալ համաձայնագրեր։
Ավելին՝ ստորագրվեց նաև Չինաստանից Հայաստան ապրանքների մատակարարման համար պետական վարկի մասին համաձայնագիր։
Այս փաստաթղթերի ցանկը շատ բան է ասում։

Եթե երկու պետությունների հարաբերությունները լինեին միայն դիվանագիտական, ապա բավական կլիներ քաղաքական հայտարարությունը։

Բայց այստեղ մենք տեսնում ենք միանգամից մի քանի ուղղություն։

• Առևտուր։
• Ներդրումներ։
• Գիտություն։
• Կրթություն։
• Առողջապահություն։
• Մշակույթ։
• Պետական վարկ։

Այսինքն՝ հարաբերությունների հիմքում դրվում էր ոչ թե մեկ դրվագ, այլ երկարաժամկետ համագործակցության բազմաոլորտ համակարգ։

Եվ այստեղ Առաջին նախագահի պետական մտածողության կարևոր առանձնահատկություններից մեկը կարելի է տեսնել շատ պարզ։
Հայաստանը պետք է ճանաչելի լիներ ոչ միայն որպես քաղաքական խնդիրներ ունեցող երկիր, այլ որպես պետություն, որի հետ կարելի է համագործակցել։

ՉԻՆԱՍՏԱՆԸ ԵՎ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ՀԱՍՈՒՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

1990-ականների սկզբին Հայաստանը միջազգային քաղաքականության մեջ դեռ նորեկ էր։
Բայց դիվանագիտական հարաբերություն հաստատելու համար միայն ցանկությունը բավարար չէր։
Պետք էր ունենալ պետական ապարատ, բանակցողներ, իրավական փաստաթղթեր, արտաքին քաղաքական օրակարգ և երկարաժամկետ պատկերացում։ Այս իմաստով Չինաստանի հետ հարաբերությունների արագ ձևավորումը Հայաստանի պետական ինստիտուտների աշխատանքի հետաքրքիր օրինակ է։

1992 թվականին հաստատվում են հարաբերությունները։ Նույն թվականին ստորագրվում են մի շարք տնտեսական և մշակութային փաստաթղթեր։
1993 թվականին ստորագրվում է հյուպատոսական կոնվենցիա։
1996-ին արդեն տեղի է ունենում նախագահի պետական այց։
Այսինքն՝ հարաբերությունները զարգանում էին փուլերով։

Ճանաչում → դիվանագիտական հարաբերություններ → մշտական ներկայացուցչություններ → համաձայնագրեր → բարձր մակարդակի քաղաքական երկխոսություն։
Սա արդեն արտաքին քաղաքականության համակարգ է։

1996․ ՆԱԽԱԳԱՀԸ ՊԵԿԻՆՈՒՄ

1996 թվականը հայ-չինական հարաբերությունների պատմության առանձնահատուկ տարիներից է։

Մայիսին Լևոն Տեր-Պետրոսյանը պետական այց կատարեց Չինաստան։ ՀՀ ԱԳՆ պաշտոնական ժամանակագրության մեջ այդ այցը նշված է որպես Հայաստանի նախագահի այց Չինաստան։
Այցի ընթացքում Հայաստանի նախագահը հանդիպեց Չինաստանի նախագահ Ցզյան Ցզեմինին։
Եվ այստեղ արդեն տեղի էր ունենում ոչ թե նորանկախ պետության և հեռավոր երկրի առաջին ծանոթությունը։

Այստեղ հանդիպում էին երկու պետությունների ղեկավարներ։
Մի կողմից՝ Հայաստանի Հանրապետության նախագահը, որը ներկայացնում էր Խորհրդային Միությունից ընդամենը մի քանի տարի առաջ անկախացած երկիրը։
Մյուս կողմից՝ Չինաստանի առաջնորդը, որը ղեկավարում էր աշխարհի ամենամեծ և պատմականորեն ամենահին պետական ավանդույթներից մեկը ունեցող
 պետություններից մեկը։

Մի պատմություն պատմեմ Առաջին Նախագահի՝ Չինաստան կատարած այցից։

Երբ երկու նախագահները պատրաստվում էին ելույթ ունենալ, Լևոն Տեր-Պետրոսյանը սկսեց առանց որևէ թղթի, հուշող գրության կամ պատրաստի տեքստի։ Նա շատ հանգիստ, վստահ և ազատ բանավոր ելույթ ունեցավ։
Հերթը հասավ Չինաստանի նախագահ Ցզյան Ցզեմինին։ Նրա աշխատակիցները նախագահին բերեցին մի մեծածավալ գիրք՝ պատրաստված գրավոր ելույթի ամբողջական տեքստով։
Տեսնելով Առաջին Նախագահի ինքնավստահ, հզոր և ազատ բանավոր ելույթը՝ Ցզյան Ցզեմինը փակեց իր առջև դրված այդ մեծածավալ գրավոր ելույթի տեքստը և սկսեց նույնպես բանավոր ելույթ ունենալ, ինջը դիվանագիտական լեզվով նշանակում էր ավելի ոչ ֆոռմալ, անկեղծ և գործնական քնարկում։

Մի փոքր դրվագ է, բայց շատ խոսուն․ իսկական պետական գործիչը իր խոսքը չի կարդում թղթից, այլ արտահայտում է այն գիտելիքով, համոզմամբ և վստահությամբ։

ՑԶՅԱՆ ՑԶԵՄԻՆԻ ՀԵՏ ՀԱՄԱՏԵՂ ՀՈՒՇԱԳԻՐԸ

1996 թվականի մայիսի 5-ին Հայաստանի և Չինաստանի միջև ստորագրվեց համատեղ հուշագիր բարեկամական հարաբերությունների սկզբունքների վերաբերյալ։ ՀՀ ԱԳՆ փաստաթղթերի ցանկում այն նշված է որպես երկկողմ հարաբերությունների կարևոր փաստաթուղթ։

Հետաքրքիր է, որ 2000 թվականին Չինաստանի վարչապետ Չժու Ժունցզին, Հայաստանի վարչապետ Անդրանիկ Մարգարյանի հետ հանդիպման ժամանակ, հատուկ ընդգծեց 1996 թվականի համատեղ հուշագրի նշանակությունը՝ նշելով, որ Ցզյան Ցզեմինի և Լևոն Տեր-Պետրոսյանի կողմից ստորագրված փաստաթուղթը հիմք էր ստեղծել երկու երկրների տարբեր ոլորտներում հետագա համագործակցության համար։

Այսինքն՝ դրա նշանակությունը միայն հայկական կողմի հետագա գնահատականը չէր։
Չինական կողմն ինքը տարիներ անց այդ փաստաթուղթը հիշատակում էր որպես հարաբերությունների զարգացման հիմք։
Սա կարևոր դիվանագիտական գնահատական է։

ԻՆՉՈՒ ՀԵՆՑ ՉԻՆԱՍՏԱՆ

Այս հարցի պատասխանը միայն տնտեսական չէ։
Չինաստանը 1990-ականների կեսերին արդեն այնպիսի պետություն էր, որի հետ հարաբերություններ ունենալը Հայաստանի համար նշանակում էր կապ հաստատել համաշխարհային քաղաքականության և ասիական քաղաքակրթական հսկա կենտրոններից մեկի հետ։
Բայց կար ևս մեկ հանգամանք։
Չինաստանը Հայաստանի հարևանը չէր։
Եվ հենց այդ հեռավորությունն էր որոշ իմաստով առավելություն։
Հարևանների հետ հարաբերությունները հաճախ թելադրվում են սահմաններով, պատերազմներով, տրանսպորտային խնդիրներով և անմիջական անվտանգության սպառնալիքներով։

Չինաստանի դեպքում Հայաստանը կարող էր կառուցել հարաբերություններ ավելի երկարաժամկետ հիմքի վրա։

• Առևտուր։
• Գիտություն։
• Տեխնոլոգիա։
• Կրթություն։
• Մշակույթ։
• Դիվանագիտություն։

Այսինքն՝ հարաբերությունների հիմքում կարող էր դրվել փոխադարձ հետաքրքրությունը, ոչ թե միայն ճգնաժամի կառավարումը։

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆԸ՝ ՈՐՊԵՍ ԿԱՄՈՒՐՋ

Չինաստանի հետ 1992 թվականին ստորագրված գիտատեխնիկական համագործակցության համաձայնագիրը հատկապես հետաքրքիր է։

Այսօր տեխնոլոգիական համագործակցության մասին խոսելը սովորական է թվում։
Բայց 1990-ականների սկզբին Հայաստանի գիտական համակարգը գտնվում էր ծանր վերափոխման մեջ։
Խորհրդային գիտական համակարգը, որը տասնամյակներ շարունակ կապված էր միութենական կենտրոնների հետ, կորցրել էր իր նախկին ֆինանսական և կազմակերպական միջավայրը։
Գիտնականների մի մասը հեռանում էր։ Գիտական հաստատությունները ֆինանսավորման խնդիր ունեին։ Հին համագործակցային ցանցերը քանդվում էին։
Այս պայմաններում նոր միջազգային կապեր ստեղծելը գիտության համար պարզապես արտաքին հարաբերություն չէր։
Դա գիտական համակարգի գոյատևման և վերակառուցման խնդիր էր։

Եվ այն փաստը, որ Չինաստանի հետ գիտատեխնիկական համագործակցությունը դրվեց երկկողմ հարաբերությունների վաղ փաստաթղթային հիմքում, ցույց է տալիս, որ Հայաստանը փորձում էր իր արտաքին քաղաքականությունը տարածել նաև գիտելիքի ոլորտում:

1996․ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ԴԱՌՆՈՒՄ Է ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ

1996 թվականի մայիսի այցի ընթացքում ստորագրվեցին քաղաքացիական ավիացիայի, եկամուտների և գույքի կրկնակի հարկումը բացառելու, ինչպես նաև Հայաստանի Կենտրոնական բանկի և Չինաստանի Ժողովրդական բանկի միջև բանկային համագործակցության վերաբերյալ փաստաթղթեր։

Սրանք շատ ավելի կարևոր փաստաթղթեր են, քան առաջին հայացքից կարող է թվալ։
Քաղաքացիական ավիացիան նշանակում է հաղորդակցություն։
Կրկնակի հարկումը բացառող համաձայնագիրը նշանակում է՝ գործարար հարաբերությունների համար ավելի կանխատեսելի միջավայր։
Կենտրոնական բանկերի համագործակցությունը նշանակում է՝ ֆինանսական համակարգերի միջև կապ։

Այսինքն՝ նախագահական այցը չէր սահմանափակվում արարողակարգային հանդիպումներով։
Այն փորձում էր քաղաքական բարեկամությունը վերածել գործնական մեխանիզմների։

ՉԻՆԱՍՏԱՆԸ՝ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՄԱՐ ԲԱՑՎՈՂ ՆՈՐ ՀՈՐԻԶՈՆ

1992–1997 թվականների ընթացքում ձևավորված հայ-չինական հարաբերությունների փաստաթղթային պատկերը բավական խոսուն է։

• Դիվանագիտական հարաբերություններ։
• Դեսպանություններ։
• Առևտրատնտեսական կապեր։
• Ներդրումների պաշտպանություն։
• Պետական վարկ։
• Գիտատեխնիկական համագործակցություն։
• Կրթություն։
• Մշակույթ։
• Առողջապահություն։
• Քաղաքացիական ավիացիա։
• Բանկային համագործակցություն։
• Կրկնակի հարկման բացառման մեխանիզմներ։
• Եվ նույնիսկ ռազմարդյունաբերական ու տեխնոլոգիական համագործակցության փաստաթուղթ։

Սա արդեն պարզապես «Հայաստան–Չինաստան բարեկամություն» չէ։ Սա պետությունների միջև հարաբերությունների կառուցման ինստիտուցիոնալ ճարտարապետություն է։

Եվ այդ ճարտարապետության առաջին հիմնաքարերը դրվել էին հենց այն տարիներին, երբ Լևոն Տեր-Պետրոսյանը ղեկավարում էր Հայաստանը։

Հ.Գ  

ԶՑՅԱՆ ՑԶԵՄԻՆ
Չինաստանի ժողովրդական Հանրապետության նախագահ
Նորին Գերազանցություն Հայաստանի Հանրապետության Նախագահ
 Լևոն Տեր-Պետրոսյանին.

— «Հայաստանի Հանրապետության անկախության օրվա առթիվ ուզում եմ չին ժողովրդի և անձամբ իմ անունից սրտագին շնորհավորանքներ ուղղել Ձեզ և Ձեր երկրի ժողովրդին։ Մենք ողջ հոգով ուրախ ենք, որ Ձերդ գերազանցություն պարոն Նախագահի ղեկավարությամբ Ձեր երկրի ժողովուրդը մեծ հաջողությունների է հասել հասարակության կայունության ապահովման, տնտեսության վերականգնման և զարգացման գործում։ Չինաստանի և Հայաստանի ժողովուրդների միջև բարեկամությունը իր արմատներով գալիս է հեռավոր անցյալից։ Եվ այսօր, այդ ավանդական բարեկամությունն ամրապնդվում և զորանում է օրեցօր։ Համոզված եմ, որ երկու երկրների համատեղ ջանքերի շնորհիվ Չինաստանի և Հայաստանի միջև բարեկամության և համագործակցության հարաբերություններն անընդհատ զարգանալու են։ Ձեր երկրին՝ բարգավաճում և հզորացում, իսկ նրա ժողովրդին՝ երջանկություն եմ մաղթում»։

Չինաստանի ժողովրդական Հանրապետության նախագահ
Ցզյան Ցզեմին
Պեկին, 15 սեպտեմբերի 1997թ

ՀԱԿ վարչության անդամ
Թելման Պետրոսյան