Թելման Պետրոսյան. ՆԱԽԱԳԱՀԸ (մաս 11, տեսանյութեր)
ՆԱԽԱԳԱՀԸ
ՄԱՍ XI — ՆԱԽԱԳԱՀԸ ԵՎ ԵԿԵՂԵՑԻՆ
Պետություն, հավատք և ազգային ինքնություն
Հայոց նորագույն պատմության մեջ կան թեմաներ, որոնց մասին հնարավոր չէ խոսել միայն քաղաքական կատեգորիաներով։ Այդպիսի թեմաներից մեկը պետության և Հայ Առաքելական Եկեղեցու հարաբերությունն է։ Անկախության վերականգնումից հետո Հայաստանը ոչ միայն նոր պետություն էր կառուցում, այլև վերաիմաստավորում էր ազգային կյանքի այն ինստիտուտների դերը, որոնք խորհրդային տասնամյակների ընթացքում գոյատևել էին բոլորովին այլ պայմաններում։
Այդ գործընթացի կենտրոնում, բնականաբար, հայտնվեց նաև առաջին նախագահը՝ Լևոն Տեր-Պետրոսյանը։
Նրա կերպարի վերաբերյալ ամենակարևոր փաստերից մեկն այն է, որ նա երբեք Եկեղեցին չի դիտարկել որպես պետության մրցակից, բայց նաև պետությունը չի պատկերացրել որպես կրոնական կառույցի ենթակա համակարգ։ Նրա պետական մտածողության հիմքում կար մեկ կարևոր տարբերակում՝ Եկեղեցին ազգային կյանքի բացառիկ արժեք է, իսկ պետությունը՝ բոլոր քաղաքացիների ընդհանուր քաղաքական տունը։ Այս մոտեցումը հատկապես նշանակալի էր անկախության առաջին տարիներին։
Անկախությունը և Եկեղեցին՝ մեկ պատմական շրջադարձ
1991 թվականին Հայաստանը վերականգնեց իր անկախությունը։ Նույն ժամանակահատվածում Հայ Առաքելական Եկեղեցին դարձավ ազգային ինքնության և հոգևոր կյանքի կարևորագույն հենարաններից մեկը։ Հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ անկախության առաջին տարիներին Լևոն Տեր-Պետրոսյանի և Վազգեն Ա Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի հարաբերությունները կառուցված էին համագործակցության և փոխադարձ սահմանների պահպանման վրա։
Այստեղ արդեն տեսանելի է Տեր-Պետրոսյանի պետական մտածողության առանձնահատկությունը։
1991 թվականի հունիսին, դեռևս Հանրապետության Գերագույն խորհրդի նախագահ եղած ժամանակ, Տեր-Պետրոսյանը ստորագրեց «Խղճի ազատության և կրոնական կազմակերպությունների մասին» օրենքը։ Այդ իրավական շրջանակը մի կողմից ամրագրում էր խղճի և կրոնի ազատությունը, մյուս կողմից առանձնահատուկ կարգավիճակ էր ճանաչում Հայ Առաքելական Եկեղեցու համար։
Նախագահի երդումը՝ Ավետարանի վրա
1991 թվականի նոյեմբերի 11-ին՝ նախագահական երդմնակալության ժամանակ, տեղի ունեցավ մի խորհրդանշական արարողություն, որը հետագայում դարձավ Հայաստանի պետական-եկեղեցական հարաբերությունների պատմության կարևոր դրվագներից մեկը։
Լևոն Տեր-Պետրոսյանը նախագահի երդումը տվեց հնագույն ձեռագրերից մեկի՝ Վեհամոր Ավետարանի վրա, իսկ Վազգեն Ա Կաթողիկոսը օրհնեց նորանկախ Հայաստանի Հանրապետության առաջին նախագահին։
Նա աշխարհիկ պետության նախագահ էր, բայց աշխարհիկությունը չէր շփոթում ազգային ինքնության ժխտման հետ։
Նա գիտնական էր, պատմաբան, արևելագետ, բայց գիտական աշխարհայացքը չէր դարձնում սեփական ժողովրդի հոգևոր ժառանգության մերժման պատճառ։ Նա քաղաքական գործիչ էր, բայց հասկանում էր, որ հայ ժողովրդի պատմության մեջ Եկեղեցին պարզապես կրոնական կազմակերպություն չէ։
Եվ հենց այդ պատճառով առաջին նախագահի և Վազգեն Ա-ի հարաբերությունները առանձնահատուկ նշանակություն ստացան։
Վազգեն Ա-ն և Առաջին նախագահը
Վազգեն Ա-ն անկախության առաջին տարիների Հայաստանի համար ուղղակի հոգևոր առաջնորդ չէր։ Նա այն սերնդի ներկայացուցիչն էր, որը տասնամյակներ շարունակ պահպանել էր Հայոց Եկեղեցու և ազգային ինքնության շարունակականությունը։
Իսկ Տեր-Պետրոսյանը, իր հերթին, ներկայացնում էր նորանկախ պետության քաղաքական իշխանությունը։
Այս երկու ինստիտուտների համագործակցությունը չափազանց կարևոր էր։
Ուշագրավ է, որ ուսումնասիրություններից մեկի համաձայն՝ անկախության առաջին տարիներին Եկեղեցին իր համաշխարհային թեմական և համայնքային ցանցի միջոցով աջակցում էր նորաստեղծ Հայաստանի Հանրապետության միջազգային կապերի ամրապնդմանը և պետականության հաստատմանը։
Այսպիսով, անկախության առաջին տարիներին պետությունն ու Եկեղեցին միմյանց չէին հակադրում։ Ընդհակառակը՝ նրանք տարբեր դերերով ծառայում էին նույն ազգային նպատակին՝ անկախ հայկական պետականության ամրապնդմանը։
1994 թվական. Վազգեն Ա-ն՝ Հայաստանի ազգային հերոս
Տեր-Պետրոսյանի վերաբերմունքը Եկեղեցու նկատմամբ առավել խոսուն կերպով արտահայտվեց 1994 թվականին։ Այդ տարի նախագահը անձամբ Վազգեն Ա Կաթողիկոսին հանձնեց Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիական անձնագիր և Հայաստանի բարձրագույն պարգևը՝ Հայաստանի ազգային հերոսի կոչումը։ Վազգեն Ա-ն դարձավ այդ բարձրագույն կոչման առաջին արժանացած անձը։ Այս դրվագը պարզապես արարողակարգային նշանակություն չուներ։
Պետության առաջին դեմքը պետական բարձրագույն պատիվը շնորհում էր հոգևոր առաջնորդին՝ այդպիսով ընդգծելով Եկեղեցու դերը հայ ժողովրդի պատմական և ազգային կյանքում։
Սակայն այստեղ կա մեկ այլ կարևոր հանգամանք։ Տեր-Պետրոսյանը Վազգեն Ա-ին բարձրագույն պետական պատիվ շնորհելով՝ չվերացրեց պետության և Եկեղեցու տարբերությունը։Եվ հենց այդ հավասարակշռությունն է հետաքրքիր։
Գիտնականը և Եկեղեցին
Այս հարցում առանձնահատուկ նշանակություն ունի նաև Տեր-Պետրոսյանի անձնական կենսագրությունը։
Նախագահից առաջ նա գիտնական էր։ Միջնադարյան հայ գրականության և պատմության ուսումնասիրությամբ զբաղվող մտավորական, որը նաև դասավանդել էր Գևորգյան հոգևոր ճեմարանում 1985–1988 թվականներին նա եղել է ճեմարանի դասախոս, իսկ այդ ժամանակահատվածում նրա կապը Եկեղեցու հետ անմիջական էր։
Սա շատ կարևոր հանգամանք է։ Տեր-Պետրոսյանը Եկեղեցու մասին չէր դատում արտաքին դիտորդի դիրքից։ Նա գիտեր նրա պատմությունը։ Գիտեր նրա լեզուն։ Գիտեր միջնադարյան հայ հոգևոր և գրական ժառանգությունը։ Եվ, թերևս, հենց այդ պատճառով նրա աշխարհիկ պետականության գաղափարը չէր կարող լինել Եկեղեցու մերժման գաղափար։
«Մի կարևոր փաստ ևս
1995 թվականի Սահմանադրությունը և դրան հաջորդած իրավական զարգացումները պետք է դիտարկել հենց այդ պատմական համատեքստում։ Հետագա սահմանադրական զարգացումներում արդեն ավելի հստակ ձևակերպվեց Հայ Առաքելական Եկեղեցու պատմական առաքելության ճանաչումը, սակայն անկախության առաջին տարիներին էլ Եկեղեցու առանձնահատուկ կարգավիճակը իրավականորեն ճանաչված էր»։
Ինչպե՞ս կառուցել ուժեղ պետություն՝ չկորցնելով ազգային հոգևոր ինքնությունը։
Եվ հենց այս հարցում Տեր-Պետրոսյանի քաղաքական ժառանգությունը շատ ավելի բարդ ու խորն է, քան այն պարզունակ գնահատականները, որոնցով հաճախ փորձում են նրան ներկայացնել։
Նախագահը՝ որպես պետության և պատմության միջև կամուրջ
Լևոն Տեր-Պետրոսյանի կերպարը Հայաստանի պատմության մեջ առանձնահատուկ է նաև այն պատճառով, որ նրա մեջ միավորվում էին երկու աշխարհներ՝ գիտնականը և պետական գործիչը։ Նա գիտեր, որ պետությունները ստեղծվում են օրենքներով, բանակով, տնտեսությամբ և դիվանագիտությամբ։ Բայց գիտեր նաև, որ ազգերը գոյատևում են հիշողությամբ։ Եվ հայ ժողովրդի հիշողության մեջ Հայ Առաքելական Եկեղեցին պարզապես մեկ կառույց չէ։ Այն դարերի միջով անցած ազգային շարունակականության ամենակարևոր խորհրդանիշներից մեկն է։
Հետևաբար, Տեր-Պետրոսյանի վերաբերմունքը Եկեղեցու նկատմամբ պետք է հասկանալ ոչ թե «կրոնական» պարզունակ չափանիշներով, այլ պետական մտածողության համատեքստում։
Նա չփորձեց պետությունը ենթարկել Եկեղեցուն։ Բայց և չփորձեց պետությունը կառուցել Եկեղեցու պատմական դերը մոռանալու հաշվին։ Նա հավատքը թողնում էր իր բարձրագույն՝ հոգևոր տարածքում, իսկ պետականությունը՝ իր պատասխանատվության տարածքում։
Այդ երկու աշխարհների միջև նա փորձում էր կառուցել ոչ թե պայքար, այլ հավասարակշռություն։
Եվ անկախ Հայաստանի առաջին տարիների պատմությունը ցույց է տալիս, որ այդ հավասարակշռությունը պարզապես տեսական գաղափար չէր. այն արտահայտվեց օրենքներով, պետական արարողություններով, Վազգեն Ա-ի հետ հարաբերություններով և, ամենակարևորը՝ նորանկախ Հայաստանի պետականության կառուցման ընդհանուր գործընթացում։
Լևոն Տեր-Պետրոսյանի մեծությունը հենց այստեղ է երևում՝ նա կարող էր լինել աշխարհիկ պետության նախագահ՝ առանց դառնալու սեփական ժողովրդի հոգևոր հիշողության հակառակորդը։
Եվ գուցե հենց այդ պատճառով նրա նախագահության շրջանի Եկեղեցի–պետություն հարաբերությունը պետք է ուսումնասիրել ոչ թե որպես անցած քաղաքական դրվագ, այլ որպես անկախ հայկական պետականության ձևավորման կարևորագույն էջերից մեկը։
ՀԱԿ վարչության անդամ
Թելման Պետրոսյան
Տեսանյութերը պատրաստել է Հարութ Ուլոյանը: